Sáng ngày 28 tháng 7 năm 2025, tại xã Thần Sa, tỉnh Thái Nguyên, Viện Khảo cổ học (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) phối hợp với Bảo tàng tỉnh Thái Nguyên tổ chức Hội nghị Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật khảo cổ học di chỉ Mái đá Ngườm, xã Thần Sa, tỉnh Thái Nguyên lần thứ 6 năm 2025. Cuộc khai quật năm nay tiếp tục mang lại nhiều phát hiện quan trọng, góp phần làm sáng tỏ những dấu tích cư trú cổ xưa bậc nhất ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.
Toàn cảnh Hội nghị (Nguồn: Bảo tàng Thái Nguyên)
Tham dự Hội nghị có đại diện lãnh đạo Viện Khảo cổ học, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên, Bảo tàng Thái Nguyên, UBND huyện Võ Nhai, chính quyền xã Thần Sa cùng đông đảo các nhà nghiên cứu, giảng viên các trường đại học, và phóng viên các cơ quan báo chí trung ương và địa phương.
Các đại biểu tham quan hiện trường khai quật
Di chỉ Mái đá Ngườm là một trong những địa điểm khảo cổ học nổi bật, được phát hiện từ năm 1980 và đến nay đã trải qua 6 đợt khai quật. Cuộc khai quật năm 2025 diễn ra từ ngày 20/5 đến 5/7, do nhóm nghiên cứu liên ngành gồm các nhà khảo cổ của Viện Khảo cổ học và quốc tế thực hiện.
Tại Hội nghị, các đại biểu được nghe Tiến sĩ Phạm Thanh Sơn (chủ trì khai quật) trình bày kết quả sơ bộ của cuộc khai quật. Theo đó, hố khai quật năm nay có diện tích 8m², mở tại vị trí tiếp giáp hố đào năm 2024. Cấu trúc địa tầng năm 2025 xác lập 10 lớp văn hóa rõ rệt, ghi nhận nhiều tầng văn hóa có niên đại lên tới trên 124.000 năm trước. Đáng chú ý, lớp văn hóa 10 cho thấy sự hiện diện sớm nhất của việc sử dụng lửa, với các dấu tích than tro và xương cháy trong lớp trầm tích có tuổi tuyệt đối từ 100.000 tới 124.590 năm cách ngày nay. Những cứ liệu này là cơ sở để kết luận Mái Đá Ngườm cũng là nơi ghi nhận bằng chứng lửa được con người sử dụng sớm nhất ở Việt Nam và toàn bộ khu vực Đông Nam Á.
Một số hiện vật trong hố khai quật
Bên cạnh việc phát hiện hàng chục nghìn hiện vật đá, như công cụ mảnh, hạch đá, mảnh tước và các công cụ rìa ngang, đoàn khai quật còn thu thập được số lượng lớn di tích sinh học gồm xương động vật, vỏ nhuyễn thể và hạt thực vật. Các loài động vật như hươu, nai, lợn rừng, khỉ, thú ăn thịt, chim, cá, rùa… được ghi nhận là nguồn thức ăn chủ yếu của cư dân cổ. Đặc biệt, hơn 300 hạt quả cơm nguội (Celtis Ulmaceae) được tìm thấy trong các lớp văn hóa, giúp tái hiện hệ thực vật cổ đại và cung cấp tư liệu cho nghiên cứu môi trường cổ.
Ngoài ra, các phương pháp hiện đại như phân tích OSL, phân tích đồng vị bền từ cảm, hình thái khoáng vật, cũng như kỹ thuật quét 3D và lập bản đồ tọa độ được áp dụng đồng bộ, đảm bảo tính chính xác trong việc ghi nhận các phát hiện khảo cổ.
Tại hội nghị, các nhà khoa học nhận định rằng Mái đá Ngườm là di chỉ có bằng chứng cư trú người cổ sớm nhất từng được phát hiện ở Việt Nam và có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu giai đoạn chuyển tiếp từ Trung kỳ sang Hậu kỳ Đá cũ. Đây cũng là địa điểm hiếm hoi ở Đông Nam Á có thể cung cấp chuỗi di tích, di vật và dữ liệu liên tục kéo dài hơn 100.000 năm.
Tiến sĩ Nguyễn Văn Đoàn phát biểu tại Hội nghị
Cuộc khai quật lần thứ 6 không chỉ cung cấp thêm nhiều cứ liệu khoa học khảo cổ quý thời tiền sử phục vụ hiệu quả việc bảo tồn, trưng bày, phát huy giá trị di tích. Đồng thời mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới về tiến trình cư trú, hành vi và kỹ thuật chế tác công cụ đá của người cổ tại khu vực trung du - miền núi Bắc Bộ nói riêng và Việt Nam nói chung./.
Nguyễn Mạnh Thắng