Trong chương trình nghiên cứu khảo cổ học kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, Bảo tàng Lịch sử quốc gia phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Văn phòng Ban Chỉ đạo Quốc gia kỷ niệm 1000 năm Thăng Long đã tiến hành thám sát và khai quật khảo cổ học tại di tích miếu Đồng Cổ (Nguyên Xá, Minh Khai, Bắc Từ Liêm, TP. Hà Nội).
Trong chương trình nghiên cứu khảo cổ học kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, Bảo tàng Lịch sử quốc gia phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Văn phòng Ban Chỉ đạo Quốc gia kỷ niệm 1000 năm Thăng Long đã tiến hành thám sát và khai quật khảo cổ học tại di tích miếu Đồng Cổ (Nguyên Xá, Minh Khai, Bắc Từ Liêm, TP. Hà Nội).
Báo cáo kết quả tại công trường khai quật
Trống đồng là một loại di vật đặc biệt, gắn liền với tâm thức của người Việt cổ, bởi vậy thờ thần Đồng Cổ (thần trống đồng) trở thành một tín ngưỡng dân gian. Hiện nay, chúng ta biết tới một số di tích thờ thần Đồng Cổ, trong đó có ngôi miếu Đồng Cổ ở Nguyên Xá, Minh Khai, Bắc Từ Liêm, TP. Hà Nội. Ghi chép của sử sách, sắc phong, thần phả và các truyền thuyết dân gian cho biết: thần Đồng Cổ rất hiển linh, đã báo mộng giúp các vua Lý đánh tan giặc Chiêm Thành, dẹp loạn Tam Vương, ngài được phong thần và dựng miếu thờ, với lễ Minh thệ.
Các đại biểu khảo sát, đánh giá phế tích lò nung
Trải qua thời gian tồn tại, thật khó có thể hình dung diện mạo ngôi miếu được sử sách ghi chép và dân gian lưu truyền. 9 hố thám sát và khai quật, với tổng diện tích khoảng 150m2 được xác định tập trung chủ yếu ở gò đất cao sau miếu (phía bắc). Các hố đào sâu từ 1m đến 1,8m đã tìm thấy dấu tích các lớp kiến trúc, văn hoá, mộ táng giai đoạn Đông Sơn - Hán, thời Trần, thời Lê... qua đó, nhiều vấn đề được làm sáng tỏ, song nhiều vấn đề mới chỉ là giả thiết công tác.
Các nhà khoa học tại công trường khai quật
Qua diễn biến địa tầng cùng hệ thống các di tích, di vật trong các hố thám sát và khai quật có thể nhận thấy di tích nằm ở vùng đất có lịch sử lâu đời. Với vị trí cao ráo (các đồi, gò), gần nguồn nước (dòng Nhuệ Giang và các phụ lưu), khu vực này sớm trở thành là địa bàn tụ cư của con người.
Các nội dung lịch sử ghi chép trong sử sách và truyền thuyết dân gian được thể hiện khá rõ trong các hố đào. Đặc biệt là đã tìm thấy gốm thời Lý và dấu tích kiến trúc thời Trần. Mặc dù chỉ là các dấu tích phản ánh sinh hoạt và đống đổ phế liệu, chưa tìm thấy nền, móng do diện tích hố khai quật bị khống chế bởi kiến trúc hiện tồn, song nó đã chứng minh sự hiện diện của công trình kiến trúc thời Trần ở nơi đây. Có phải đó là vết tích của ngôi miếu cổ được Việt Điện u linh và Đại Việt sử ký toàn thư nhắc tới không, chúng ta cần phải tiếp tục nghiên cứu?
Mặt bằng hố khai quật với đồ đất nung và vật liệu kiến trúc thời Lê
Vào thời Lê (thế kỷ 17 - 18), địa tầng các hố đào cho thấy khá đậm đặc các loại hình vật liệu kiến trúc, nhất là số lượng các mảnh ngói lợp, phản ánh sự tồn tại của ngôi miếu. Đã tìm thấy các lò nung vật liệu phục vụ cho việc xây dựng ngôi miếu, qua đó cho biết phần nào qui mô của công trình. Tuy nhiên, cũng chỉ là vật liệu, còn nền, móng kiến trúc vẫn chưa tìm thấy.
Vào thời Nguyễn, ngôi miếu được nhận diện rõ hơn với các vết tích móng ở phía đông và tây, là vết tích phần móng còn lại của ngôi miếu tồn tại cho đến năm 1952 thì bị di dời về vị trí hiện tại.
Công trường khai quật
Trong số các di tích và di vật tìm thấy đợt này, ngoài giá trị nghiên cứu và trưng bày của bộ sưu tập hiện vật, chúng tôi muốn lưu ý tới các ngôi mộ đất (giai đoạn Đông Sơn - Hán), mộ lon (thời Trần), mộ vò (thời Lê)... đặc biệt là phế tích lò nung vật liệu thời Lê (thế kỷ 17 - 18) còn khá nguyên vẹn. Đây là lò nung vật liệu kiến trúc có cấu trúc khá "đặc biệt", hiếm thấy. Lò nung sẽ được di dời về kho tạm của Bảo tàng Hà Nội, có phương án bảo quản, phục dựng, phục vụ trưng bày.
TS.Nguyễn Văn Đoàn