Trên cơ sở kết quả phát hiện và nghiên cứu bước đầu về phế tích kiến trúc cổ tại đồi Pú Chìa Chùa và đồi Pú Tre, Bảo tàng tỉnh Yên Bái đã làm các thủ tục và được Bộ VH,TT&DL ra quyết định số 2408/QĐ - BVHTTDL cho phép thăm dò, khai quật khảo cổ di tích đồi Pú Tre.
Phế tích kiến trúc Pú Tre thuộc địa phận bản Ỏ, xã Phù Nham, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, trong cánh đồng Mường Lò và ngòi Thia, phía đông có dãy núi Bu và núi Dông chạy dài án ngữ cao trên 1000m, cách trung tâm huyện lỵ Văn Chấn khoảng 13km về hướng Bắc, cách thị xã Nghĩa Lộ 3km về hướng nam.
Bó móng phía bắc.
Cuội sỏi và đông đổ kiến trúc.
Từ trước năm 1974, trong quá trình canh tác đã phát hiện được nhiều chân tảng bằng đá xanh và một số hộ dân xung quanh đã vận chuyển về nhà sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau. Đặc biệt, từ những năm 1990, thực hiện chủ trương giao đất giao rừng cho nhân dân, nhiều vết tích kiến trúc cổ lại được phát hiện, đã ở vào tình trạng phá hủy nghiêm trọng.
Sau khi phát quang thảm thực vật che phủ bề mặt khu vực, mặt bằng được xác định khá bằng phẳng với hai cấp nền cao thấp khác nhau. Cấp nền trên (cấp 1), nằm cao hơn cấp nền dưới khoảng 0,60m, diện tích khoảng 300m2. Cấp nền dưới (cấp 2), trải rộng về bốn phía, diện tích khoảng 1.300m2. Xung quanh các cấp nền còn dấu tích đá kè (loại đá cuội có nhiều dọc suối ngòi Thia được dân trong vùng gọi là đá ông sư). Có 16 hố thám sát được hoạch định cho thấy:
- Kết cấu địa tầng Pú Tre khác biệt ít nhiều do cấu tạo đồi gò, có xu hướng dốc dần từ đỉnh gò ra xung quanh, cụ thể là từ đông sang tây, từ bắc xuống nam và đã bị san bạt nhiểu. Các hố đào sâu từ 0,30m đến 0,80m, sinh thổ là đất bazan màu vàng xẫm. Các vật liệu và dấu tích kiến trúc thời Trần (gia cố nền, móng, chân tảng…) nằm trong lớp văn hóa thứ hai, ở độ sâu 0,9m, dày tới 0,5m.
- Các vết tích kiến trúc đã xác định được ít nhất 3 đơn nguyên kết nối với nhau tạo thành hình chữ U vuông góc và sự xuất hiện của các chân tảng, bó móng của một kiến trúc trung tâm. Các đường bó móng khá dài: móng bó phía nam dài tới 42,9m, móng bó phía bắc dài 35,1m được kết cấu bằng các loại gạch bó móng đặc trung thời Trần, đá kè cùng đất lèn chặt. Các dấu tích các bờ kè ở nhiều cấp độ khác nhau. Đặc biệt, đã tìm thấy nhiều các loại trụ sỏi là gia cố chân tảng nằm liền kề phía bên trong móng bó, cách đều nhau 3,9m xuất lộ đăng đối, gia cố công phu, khá vuông vức bằng sỏi cuội kích thước nhỏ. Trên cơ sở xác định qui luật phân bố gia cố chân tảng có thể xác định các bước gian tong mặt bằng bố cục các công trình kiến trúc nơi đây có qui mô rất to lớn ở các phía đông, bắc và nam.
Trong số các công trình ấy, đáng chú ý là khu kiến trúc trung tâm nằm ở cấp nền thứ nhất. Song, khu vực này đang trồng chè nên phạm vi nghiên cứu rất hạn chế. Kết quả thám sát đã phát hiện được 5 chân tảng bằng đá xanh kích thước không đều nhau được tạo tác khá đơn gian vuông vắn nằm gần như lộ thiên và một số đoạn móng bằng đá cuội, một số hiện vật bằng sành và gốm men…
Gia cố bờ kè phía nam.
Xử lý vết tích kiến trúc.
- Trong quá trình khảo sát và thám sát đã thu thập được một sưu tập hiện vật là các loại vật liệu kiến trúc là các loại ngói mũi hài, ngói bò,..; các loại chân tảng kê cột bằng đá xanh và đá sa thạch; đinh sắt bốn cạnh mũ vuông dài từ 3 - 6cm ; đồ gốm, sành, sứ và số lượng lớn các viên đá cuội dùng để kè cấp nền và bó móng kiến trúc.
Từ những vết tích xuất lộ, bước đầu có thể nhận thấy tại khu vực đồi Pú Tre đã từng tồn tại một quẩn thể kiến trúc có quy mô lớn và độc đáo với mặt bằng hình chữ nhật quay mặt về phía tây, được bao bọc bởi các dãy nhà dài kết nối liên hoàn, có công năng như bức tường bao bọc toàn bộ kiến trúc chính phía bên trong và làm nơi đặt hệ thống tượng thờ (tượng các vị La Hán) ? Đây mới chỉ là giả thiết bước đầu, khu vực này rất cần được tiến hành nghiên cứu và khai quật qui mô trong thời gian tới để có thể xác định tính chất, niên đại cũng như các vấn đề có liên quan của công trình kiến trúc qui mô này trong suốt quá trình tồn tại.
Qua nghiên cứu có thể nhận thấy sự giống nhau của nhóm vật liệu và kiến trúc ở Pú Tre với di tích Hắc Y - một quần thể kiến trúc phật giáo thời Trần nổi tiếng đã được nghiên cứu và khai quật trước đây. Phải chăng hành cung với Hắc Y cùng với di tích tại đồi Pú Tre và khu vực phụ cận là một trung tâm Phật giáo lớn thời Trần được dựng lên ở vùng núi Tây bắc xa xôi (?).
Kết quả thám sát cùng quá trình khảo sát khu vực phụ cận Pú Tre và Mường Lò cũng đã mang lại nhận thức mới rất quan trọng về lịch sử của vùng đất phía tây tỉnh Yên Bái, đồng thời cung cấp những dữ liệu khoa học phục vụ hiệu quả cho việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa của địa phương.
TS.Nguyễn Văn Đoàn