Di tích khảo cổ học Bờ Lũy - chùa Kom Pong Thmo đã được biết đến và khảo sát từ những năm 80 của thế kỉ XX với những dấu tích và di vật mang đặc điểm tương đồng với các di tích hậu Óc Eo.
Ngày 20/7/2015, tại tỉnh Trà Vinh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bảo tàng Tổng hợp tỉnh đã phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Khảo cổ học (Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ) tổ chức họp báo cáo kết quả điều tra, thám sát và khai quật khảo cổ học di tích Bờ Lũy - chùa Kom Pong Thmo, thuộc ấp Ba Se A, xã Lương Hòa, huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh. (Theo vhttdlkv3.gov.vn)
Báo cáo khai quật di tích Bờ Lũy - chùa Kom Pong Thmo
(Nguồn vhttdlkv3.gov.vn)
Trong thời gian từ ngày 01/10 đến 22/11/2014, Trung tâm Nghiên cứu Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Trà Vinh tiến hành cuộc thám sát, khai quật với mục đích phục vụ cho việc tìm hiểu, nghiên cứu khoa học để xác định một cách chính xác diện phân bố của di chỉ kiến trúc này; trong đó, có bao nhiêu kiến trúc chính, kiến trúc phụ và kết cấu tổng thể của chúng; loại hình kiến trúc; niên đại của di chỉ.
Quy mô của đợt khai quật trong phạm vi Khu di tích chùa Kom Pong Thmo - Bờ Lũy với 07 hố khai quật và 03 hố thám sát, tổng diện tích thám sát và khai quật đã được thực hiện là 923m2. Qua triển khai đã phát hiện được nền móng của 06 kiến trúc xây bằng gạch phân bố trong một không gian liền khoảnh, trên khu vực có thế gò đất nổi cao hơn so với xung quanh. Các hiện vật thu được sau khai quật như mảnh đồng thau, các mảnh kim loại vàng có chạm khắc thể hiện hình voi, hình hoa sen, các hiện vật bằng đất nung, mảnh gốm thường được sử dụng trong nghi lễ tôn giáo, rất phổ biến trong văn hóa Óc Eo (thế kỷ thứ IV-VII AD) hiện được Bảo tàng Tổng hợp tỉnh chỉnh lý, bảo quản.
Công tác khai quật tại di tích Bờ Lũy - chùa Kom Pong Thmo
(Nguồn Bảo tàng tỉnh Trà Vinh).
Ngoài ra, qua công tác điều tra, khảo sát còn phát hiện vết tích kiến trúc phân bố trải rộng trên phạm vi khoảng 4.500m2 đến 5.000m2 và những ghi nhận rất mới về vết tích vòng lũy đắp đất nằm liền kề phía tây di tích chùa Kom Pong Thmo. Căn cứ vào kết quả điều tra, thám sát và khai quật, các nhà khoa học đã bước đầu nhận định: di tích chùa Kom Pong Thmo là nền - móng phế tích kiến trúc tôn giáo có qui mô lớn và rất phong phú, có giá trị to lớn, mang đặc trưng văn hóa Óc Eo. Đây là kiến trúc có quy mô lớn nhất, độc đáo và lần đầu tiên được phát hiện ở Tây Nam Bộ. Bờ Lũy - vòng thành có quy mô và độc đáo nhất ở Nam Bộ hiện nay.
Các đại biểu tham gia buổi báo cáo kết quả điều tra, thám sát và khai quật khảo cổ học đã nêu ra nhiều ý kiến tham luận, đa phần nhằm mục đích xúc tiến các giải pháp cần thiết và cấp bách để bảo tồn, phát huy giá trị của di tích này như: tiếp tục xây dựng kế hoạch chương trình nghiên cứu sâu – rộng cụm di tích này trong thời gian sớm nhất, lập hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích, các ngành chức năng cần phối hợp chặt chẽ trong việc bảo vệ di tích, ngăn chặn mọi hoạt động xâm hại làm thay đổi hiện trạng di tích.
Hoàng Hiệp (P. Nghiên cứu - Sưu tầm)