Thứ Ba, 21/05/2024
  • Tiếng Việt
  • English
  • French

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Vietnam National Museum of History

06/07/2023 14:20 1155
Điểm: 5/5 (1 đánh giá)
1. Chúng ta đã nói nhiều về cá sấu và rùa (giải) trong các bài "Cá sấu và ếch nhái", "Rùa và chim" và cả một phần trong bài về "Cá sấu hóa rồng trong nghệ thuật tâm linh Đông Sơn". Hôm nay tôi sẽ không nói về cá sấu và rùa (giải) nữa, mặc dầu có lẽ đây là những "tướng lĩnh" quan trọng nhất của Thủy Tinh trong đối chọi với Sơn Tinh năm xưa.

1. Chúng ta đã nói nhiều về cá sấu và rùa (giải) trong các bài "Cá sấu và ếch nhái", "Rùa và chim" và cả một phần trong bài về "Cá sấu hóa rồng trong nghệ thuật tâm linh Đông Sơn". Hôm nay tôi sẽ không nói về cá sấu và rùa (giải) nữa, mặc dầu có lẽ đây là những "tướng lĩnh" quan trọng nhất của Thủy Tinh trong đối chọi với Sơn Tinh năm xưa.

 
Chậu trống Đông Sơn với mặt trống ở đáy và đôi cá trong lòng (Sưu tập Bảo tàng Phạm Huy Thông, Hòa Bình)
Cá chiếm số đông nhất trong các loài thủy tộc được người Đông Sơn mô tả. Thực ra, cá là một loài cổ xưa nhất và có lẽ cũng là đầu tiên được cư dân văn hóa Hòa Bình tôn thờ và thể hiện từ khoảng 20 ngàn năm trước. Song song với việc đánh bắt nhiều loài cá lớn 10 - 20kg trong các thủy vực vùng núi đá vôi - mà bằng chứng khảo cổ học đã thu gom được trong cuộc khai quật của các nhà khảo cổ học Bulgaria và Việt Nam ở Động Can (Độc Lập, Kỳ Sơn, Hòa Bình) - thì người Hòa Bình xưa còn để lại những đồ đeo hình cá làm từ răng thú và khắc hình xương cá lên các đá khoáng để mài lấy bột thổ hoàng.
 
Cá ở dưới thuyền như một động vật thể hiện môi trường nước, cũng như vật chèn vào khoảng trống trong bố cục trang trí kiểu “điền đày” Đông Sơn. Bên cạnh là cảnh cò bắt cá (hình trái). Hình bên phải đặc tả một con cá mõm có môi trên dài (Sưu tập Nguyễn Đình Sử, Hà Nội)
Nhưng chỉ đến thời văn hóa Đông Sơn, cá cùng các loài thủy tộc mới được mô tả sinh động và chi tiết trên bộ đồ đồng sinh hoạt của mình. Đa số cá Đông Sơn trong kho lưu trữ tư liệu của chúng tôi lấy từ các hình bên dưới các con thuyền trên trống, thạp đồng, như minh họa thế giới môi trường sông nước xưa, một số lấy từ trong lòng đồ đựng dạng chậu thời kỳ Đông Sơn Giao Chỉ.
Trong nhiều trường hợp, cá là đối tượng săn bắt của các loài chim nước. Chưa khi nào cá được thể hiện như một loài thú thiêng, trừ trường hợp duy nhất: khi văn hóa Đông Sơn đã bắt đầu tàn lụi ở thế kỷ 3 sau Công nguyên, xuất hiện những đai đeo quý tộc với hình thần đầu chim ôm cá trong lòng nhằm phù hộ phú quý, phát đạt, thăng hoa của chủ nhân. Thật khó tách bạch để nhận chân giống loài từng loại cá, tuy nhiên có hai loài chính có thể tách bạch: cá thông thường (như trắm, chép…) và cá đuối có hai cánh rộng và đuôi hình roi dài.
 
Đặc tả “cá điêu hồng” trong lòng chậu trống (Sưu tập Bảo tàng Phạm Huy Thông, Hòa Bình)
Khi thể hiện các con cá dưới thuyền, có lẽ người xưa không chú trọng mô tả loài cá chuyên biệt, mà như một loài cá đại diện. Đáng chú ý là một số con cá lớn ở phía đuôi thuyền được nghệ nhân cố tình kéo dài phần môi trên rất thống nhất như nhấn mạnh một loài cá cụ thể. Những con cá này trong bố cục trang trí có chức năng như để điền đầy vào các cấu trúc hình S nằm đối xứng. Trong khi đó, đôi cá dạng "lưỡng ngư chầu" thường thấy ở đáy chậu trống lại khá thống nhất như loài cá hồng - một loại cá biển ven bờ, ngon thịt. Đôi cá này thường được đặt trong bố cục đối xứng gương (và thảng hoặc cũng cả trong đối xứng xoay - từng thấy ở dạng hoa văn "bào thai" trong văn hóa Phùng Nguyên).
 
Hình móc đeo quý tộc Cửu Chân thế kỷ 3 - 4 sau Công nguyên là một vị thần chim mắt mũi khảm đá rubi tay ôm con cá lớn, biểu tượng may mắn, phát tài lộc cho chủ nhân (Sưu tập bảo tàng Phạm Huy Thông, Hòa Bình)
2. Sam (hay sứa) biển cũng xuất hiện dưới các con thuyền Đông Sơn. Chúng có đầu chụp hình mũ sắt và đuôi hình roi rất đặc trưng. Cũng có ý kiến cho rằng, đây là những phiên bản vẽ sai của loài cá đuối. Nhiều người mượn hình ảnh mô tả những loài cá này để nói đến môi trường biển và gắn những con thuyền Đông Sơn với chức năng thuyền biển. Chuyện thuyền biển, tôi sẽ bàn đến trong một buổi "rì rầm" khác. Nhưng có thể lưu ý ở đây rằng, có những loài cá đuối như vậy ngược dòng Mekong vào tận Biển Hồ của Campuchia.
 
Hình một con cá có đuôi hình roi (Sưu tập Nguyễn Đình Sử, Hà Nội)
Ngoài ra, tôi muốn nhắc đến loài rắn Đông Sơn. Lần đầu rắn xuất hiện trong nghệ thuật đồng Đông Sơn có lẽ là từ cuộc khai quật Làng Vạc năm 1972 - 1973. Năm đó, nhiều trống đồng, dao găm hình người và ốp chân tay có nhạc chuông đã được phát hiện, gây chấn động giới khảo cổ học trong, ngoài nước.
Rắn trong nghệ thuật tâm linh của quý tộc Đông Sơn Làng Vạc đã vươn tới đỉnh cao linh thiêng với sự xuất hiện của dao găm cán tạo bởi đôi rắn quấn thừng đỡ hổ (cuộc khai quật 1972 -1973), vòng tay rắn hai đầu (Sưu tập CQK, California, Mỹ) - và đặc biệt là chiếc vòng rắn hai đầu tạo hình đẹp vào loại nhất trong nghệ thuật Đông Sơn (Sưu tập Grusenmayer Karim, Gent, Bỉ). Về mặt tạo hình mỹ thuật nguyên thủy thì rắn không dễ để thể hiện. Nhưng việc nghệ nhân Đông Sơn đã có thể tạo ra chiếc vòng rắn quấn tuyệt vời - như sưu tập Grusenmayer Karim đang lưu giữ - thì có thể khẳng định rằng chiếc vòng đó chứa đựng nhiều tâm linh biết chừng nào. 
 
Chiếc vòng đeo tay kiểu Đông Sơn Làng Vạc thuộc sưu tập của Grusenmayer Karim (Gent, Bỉ): Bốn con rắn thần tạo thành một chiếc vòng báu vật. Rất có thể mắt gắn đá quý đã bị bong rơi mất
Chiếc vòng lớn này đủ đeo cổ tay, rộng khoảng 7cm nhờ tạo bởi hai nửa có móc khóa liên kết. Bản vòng rộng 3cm thể hiện bốn con rắn. Ở mỗi nửa vòng là một đôi rắn móc vào nhau, đầu rất cũng to và đuôi hướng về chốt khóa móc. Rắn quấn thừng khi này đã là biểu tượng của Phục Hy - Nữ Oa, bỗng xuất hiện cả trên mặt trống đồng khai quật trong mộ được cho là của Câu Đinh, một thủ lĩnh Tây Âu ở vùng hiện là huyện Quảng Nam, châu Văn Sơn, Vân Nam, Trung Quốc. Đây là những chi tiết rất đáng lưu ý trong quá trình tập hợp tư liệu để nhận chân tâm linh của người Đông Sơn qua thái độ của họ trước mỗi loài linh thú.
 
Một hoạt cảnh sinh động phía dưới giữa đầu và đuôi hai thuyền Đông Sơn trên chiếc thạp thuộc sưu tập Nguyễn Đình Sử, Hà Nội: Cá sấu và đôi rùa nước đang cắn đuôi một con sam biển, và một con sam biển khác đang bơi ở đáy thuyền.
 
Phía dưới đầu thuyền có một con cá lạ bơi sau một con rùa nước
 
Bên trên mái chèo là con rùa nước với đôi sam biển uốn lượn. Phía dưới mái chèo là hai chú cá sấu nhỏ
 
Một phần mặt trống đồng có hình ba con rắn, trong đó một đôi đang cuốn đầu vào nhau tạo lõi móc điển hình của đồ án chữ S nằm nối tiếp xuất hiện từ thời Phùng Nguyên gần 4000 năm trước (Sưu tập mộ Câu Đinh ở Bảo tàng huyện Quảng Nam, châu Văn Sơn, Vân Nam, Trung Quốc)
"Nhìn tổng thể, có thể thấy rõ ràng: Trong nghệ thuật tâm linh Đông Sơn các linh thú trên cạn áp đảo động vật dưới nước - như câu chuyện Sơn Tinh luôn thắng thế trước Thủy Tinh. Phải chăng, đây là sự phản ánh các thế lực Đông Sơn miền cao đã thắng thế miền thấp; Âu đã áp đảo Lạc khi sáp nhập thành Âu Lạc; hổ, voi, hươu nai, chim … đã thắng thế trước cá sấu, rùa, cá…?" - TS Nguyễn Việt.

TS NGUYỄN VIỆT

https://thethaovanhoa.vn

Chia sẻ:

Bài nổi bật

Loại hình chân chạc trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên

Loại hình chân chạc trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên

  • 11/06/2019 08:28
  • 3896

Là loại hình di vật độc đáo xuất hiện từ văn hóa Phùng Nguyên và tồn tại qua các giai đoạn văn hóa tiếp sau (Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn). Đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về tên gọi cũng như chức năng của loại hình hiện vật này. Chúng được gọi bằng nhiều tên khác nhau như hòn kê, ông đầu rau, vật hình cốc, vật hình phễu, vật hình sừng bò, vật giữ lửa, chân giò, chân chạc, vật có liên quan đến tôn giáo tín ngưỡng nguyên thủy... Đến nay tên gọi chạc gốm được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng hơn cả. Chạc gốm được tạo bằng tay, chất liệu gốm thô pha nhiều cát sạn sỏi nhỏ, đa số có văn thừng, một số ít trang trí văn khắc vạch. Chạc gốm chia thành hai phần: Phần cốc loe ở trên và phần chân ở dưới. Kích thước to nhỏ khác nhau.

Bài viết khác

Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất: Voi và trâu, bò, ngựa trong thế giới tâm linh Đông Sơn

Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất: Voi và trâu, bò, ngựa trong thế giới tâm linh Đông Sơn

  • 16/06/2023 10:14
  • 921

1. Gần đây, cũng có vài ý kiến trên mạng nghi ngờ sự tồn tại của voi trong thời Đông Sơn khi nghĩ rằng Tượng Quận đời Tần Hán lùi thấp hơn nữa về phía xích đạo, như địa danh huyện Tượng Lâm thời Nhật Nam, Lâm Ấp. Tuy không bàn ở đây chuyện thư tịch, nhưng tôi có thể khẳng định với tư cách nhà khảo cổ rằng điều ngờ vực đó là không đúng khi khảo cổ học đã xới lên từ lòng đất hàng trăm tiêu bản tượng, hình khắc vẽ voi trên đồ đồng Đông Sơn và việc chép từ rất sớm Giao Châu luôn là nơi cống nạp cho các triều đình phương Bắc sừng tê, ngà voi. Việc tìm được xương, răng voi trong các khu cư trú, mộ táng Đông Sơn cũng hiếm như xương các linh thú khác, như chim, cá sấu, hổ báo… thôi. Điều đó không đủ minh chứng cho ngờ vực kể trên.