Tháng 7 vừa qua, tôi và ông Đào Phan Long, Tổng biên tập Tạp chí Cổ vật tinh hoa, được mời về Ninh Bình để làm một số báo, nhân kỷ niệm 15 năm thành lập Hội sưu tầm và nghiên cứu cổ vật Thăng Long – Hà Nội, mà trong đó, có sự hiện diện của nhiều địa phương trong cả nước, như một sự quy tụ về với thủ đô, vốn là trọng trách của tất cả các ngành, các hội của Hà Nội, được xem là trái tim của cả nước.
Về đây, tôi được tận mắt nhìn thấy vô biên những mảnh ngói xanh lưu ly, hoàng lưu ly, những viên gạch trang trí rồng, hoa sen, hoa cúc, hình vuông, hình chữ nhật, hình thoi, dầy, mỏng đủ loại. Đó là những viên gạch ốp để trang trí và lát nền ở những tòa cung điện xa hoa, lộng lẫy lúc đương thời. Ngoài ra, tôi còn được thấy những viên ngói ống, trên đó là lá đề, còn tương đối nguyên vẹn, trang trí rồng. Những viên ngói ấy khi thì cả một lá đề có hai hình rồng phù điêu bên trong, tạo nên một bố cục hoàn chỉnh. Cũng có khi, chỉ là một nửa lá đề, với những hình rồng cuồn cuộn, để rồi, sẽ tiếp nối với một nửa lá đề của viên ngói khác, tạo nên sự hoàn hảo của những băng trang trí trên bờ nóc, góc mái ở các kiến trúc cung điện uy nghi. Màu sắc của những viên ngói này cũng là xanh, vàng hoặc hỏa biến thành màu tím nhạt.
Xương của những viên gạch, viên ngói ở đây có ba màu: đỏ gạch, trắng phấn và xám. Những vật liệu có xương màu đỏ gạch và xám thường được nung nặng lửa, còn xương phấn trắng được nung nhẹ lửa.
Đây là lần thứ hai tôi được nhìn thấy những vật liệu kiến trúc này. Lần đầu, tháng 3 năm 2014, tôi cùng tiến sĩ Nguyễn Đình Chiến và các đồng nghiệp của Bảo tàng Hà Nội gặp ở một gia đình tại thành phố Nam Định, nhưng chủ yếu chỉ là ngói ống men xanh, vàng, trên có lá đề, trang trí rồng nổi.
Ở cả hai trường hợp, thông tin đều cho hay, họ mua được từ những người dân, đào được ở thành Nhà Hồ - một di tích hiện là Di sản văn hóa thế giới, hiếm hoi và ít ỏi được công nhận ở Việt Nam. Vậy, nếu thành Nhà Hồ, thì chúng ở đâu của ngôi thành này?
Dẫu vết tích kiến trúc của những đơn nguyên, quanh ngôi thành là khá đậm, từ báo dẫn của những nhà khảo cổ học và sự đào bới vô nguyên tắc của những người dân, và những kẻ săn lùng cổ vật. Thế nhưng, với những vật liệu kiến trúc được tráng men và trang trí như tôi đã lược tả trên đây, thì hẳn đó phải là những kiến trúc của cung điện bên trong thành Nhà Hồ. Như vậy, sự quản lý đối với một di sản văn hóa thế giới cần phải được xem xét lại, khi những cuộc đào bới trái phép diễn ra ngay tại vùng lõi của các di sản mà không một ai hay biết.
Việc có phải hay không những vật liệu ấy tìm thấy dưới lòng đất thành Nhà Hồ, như thông tin của những người đã cung cấp, mà không chỉ tôi nghe được. Chính sử có ghi chép lại rằng, Hồ Quý Ly sau khi đã xây xong tường thành và những đơn nguyên phù trợ, có về Thăng Long, dỡ một số cung điện chở vào Thanh Hóa bằng thuyền để dựng lại những cung điện ấy ở thành Nhà Hồ, dường như là có thật, thông qua bộ sưu tập vật liệu kiến trúc nói tới trên đây.
Như vậy, sử sách và di vật kiến trúc đào được ở đây, chắc chắn có liên quan tới cung điện thành Nhà Hồ của triều đại Hồ Quý Ly và có mối quan hệ với các công trình kiến trúc của Thăng Long thời đại ấy và có thể còn sớm hơn thế. Tôi mong rằng, giới khảo cổ học phối hợp với Ban quản lý di tích thành Nhà Hồ cần làm rõ những điều băn khoăn ấy, qua những cuộc điền dã, khai quật khảo cổ ở nơi đây, dẫu rằng, nó đã được đầu tư không phải ít thời gian qua.
TS. Phạm Quốc Quân (Nguyên GĐ BTCMVN)