Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

4. Cấu trúc xã hội Đông Sơn

Tài liệu khảo cổ học đã cho biết cấu trúc xã hội Đông Sơn đã định hình trên nền tảng trình độ phát triển, sự chuyên môn hóa cao trong các lĩnh vực kinh tế, ngành nghề thủ công, các trung tâm sản xuất thủ công chuyên môn hóa cao.

Đã có sự phân hóa và tổ chức xã hội do sự phát triển của nông nghiệp, các nghề thủ công, đặc biệt là luyện kim, tạo ra nhiều sản phẩm nông nghiệp, nhiều người trở nên khá giả, giàu có, nắm giữ quyền lực và trở thành các thủ lĩnh địa phương, có vai trò quan trọng trong xã hội, là nhân tố quan trọng trong một dạng nhà nước sơ khai. Hình thành các trung tâm quyền lực về kinh tế, quân sự, chính trị, xã hội như Cổ Loa, Làng Cả, Việt Khê, Vinh Quang-Phú Lương, Đông Sơn-Quỳ Chử, Làng Vạc.

Trống đồng Hoàng Hạ

Trống minh khi táng mộ

Mũi tên đồng Cổ Loa

Đầu gậy trang trí tượng chim

Đèn đồng trang trí khối tượng người

Mô hình phát triển nhà nước sơ khai thời Đông Sơn có thể khái quát thành các bước gồm: sản xuất phát triển ở trình độ cao; tiếp xúc rộng rãi; nguy cơ ngoại xâm và tổ chức tự vệ; mâu thuẫn và đấu tranh nhằm khắc phục và thích ứng với tự nhiên.

5. Các mối quan hệ của văn hóa Đông Sơn

Văn hóa Đông Sơn có ảnh hưởng qua-lại tới các văn hóa cùng thời ở các vùng lân cận như văn hóa Sa Huỳnh, khu vực Đông Nam Á, vùng Nam Trung Quốc.

5.1. Mối quan hệ với văn hóa Sa Huỳnh

Văn hóa Sa Huỳnh có niên đại tương đương văn hóa Đông Sơn, phát triển trong khu vực liền kề. Đặc trưng nổi bật là mai táng dùng quan tài chum vò gốm, chôn đứng cùng các đồ tùy táng như gốm, đồ đồng, sắt, thủy tinh, mã não…Ảnh hưởng từ Đông Sơn đến Sa Huỳnh thể hiện ở sự có mặt của một số đồ tùy táng (trống đồng, rìu, dao găm…) cũng như kiểu mộ đất rải hoặc kè gốm vốn là đặc trưng của văn hóa Đông Sơn được phát hiện trong văn hóa Sa Huỳnh.

Còn Sa Huỳnh ảnh hưởng đến Đông Sơn chủ yếu ở các vùng đệm qua táng tục và các di vật của văn hóa Đông Sơn mang phong cách và đặc trưng Sa Huỳnh như khuyên tai hai đầu thú, khuyên tai ba mấu, hạt chuỗi thủy tinh, đá mã não

Di tích mộ táng Bãi Cọi (Nghi Xuân, Hà Tĩnh)

5.2. Mối quan hệ với khu vực Đông Nam Á

Mối quan hệ giữa văn hóa Đông Sơn và khu vực Đông Nam Á trên các khía cạnh phân bố của trống Đông Sơn ở Đông Nam Á; táng thức mộ chum và mộ thân cây khoét rỗng.

Đã có một số lượng đáng kể trống đồng Đông Sơn được phát hiện ở Đông Nam Á (Lào 5 chiếc, Campuchia 2 chiếc, Thái Lan 16 chiếc, Malaixia 6 chiếc, Indonexia 28 chiếc)

Trang trí thân trống Salavo (Indonexia)

Truyền thống sử dụng quan tài gốm phân bố chủ yếu ở Đông Nam Á hải đảo. Ở Đông Nam Á lục địa, táng thức này không phổ biến lắm và chỉ thấy đậm đặc ở miền Trung và Nam Việt Nam (văn hóa Sa Huỳnh), một số vùng ở Thái Lan (Thung Kula- Ronghai).

Táng tục mộ thân cây khoét rỗng hay còn gọi là mộ thuyền được phát hiện ở một số nước thuộc Đông Nam Á như ở Thái Lan, hang Niah, vùng Sarawak (Malaixia), hang Lunggun, Kurwanan, đảo Palawan (Philipines). Nhưng khác biệt văn hóa Đông Sơn là các mộ này đều phân bố trong các hang động vùng núi đá vôi, chưa thấy các khu mộ tương tự ở ngoài trời.

5.3. Mối quan hệ với khu vực Nam Trung Quốc

Nam Trung Quốc là khu vực ảnh hưởng qua-lại với văn hoá Đông Sơn, đặc biệt hệ thống di tích niên đại từ thời Chiến Quốc đến thời Hán (thế kỷ V trước Công nguyên đến thế kỷ II-III sau Công nguyên).

- Sự ảnh hưởng của văn hóa Đông Sơn đến khu vực Nam Trung Quốc thể hiện ở phát hiện hiện vật mang đặc trưng của văn hóa Đông Sơn như trống đồng, rìu, cuốc, dao găm, thạp đồng trong mộ táng ở La Bạc Loan, ở núi Ngân Sơn Lĩnh (Quảng Tây).

- Sự ảnh hưởng của văn hóa vùng Nam Trung Quốc tới văn hóa Đông Sơn thể hiện qua các hiện vật văn hóa Hán, phong cách Hán trong các di tích Đông Sơn, giai đoạn muộn ở Thủy Nguyên (Hải Phòng), Phú Lương, Lãng Ngâm, Đường Cồ… Trên địa bàn của văn hóa Đông Sơn phổ biến mộ gạch của văn hóa Hán, ngoài cấu trúc mộ và những hiện vật đặc trưng của văn hóa phương Bắc còn có những hiện vật của Đông Sơn được chôn cùng.

TS. Nguyễn Văn Đoàn

(Phó Giám đốc BTLSQG)