Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Ấn bằng ngà, có màu vàng xậm, với nhiều vết nứt đen, chứng tỏ loại ngà cổ, mà qua anh, tôi biết, đã được giám định tuổi, trên dưới hai thế kỉ, thuộc một loài voi châu Á.

Khối ngà đặc, tạo hình bát giác, nhưng các cạnh không đều nhau: 2,2 cm; 2,5 cm; 3,0 cm – một chỉ số xem ra khá tùy tiện trong những số đo của loại ấn nhiều cạnh. Khối bát giác dày 1,5cm, chính là phần thân ấn. Núm ấn là hình sư tử ngồi chầu, trên một bệ bát giác mỏng khoảng 1mm. Tượng sư tử dữ dằn và oai vệ, mồm rộng, hai nanh dài, miệng há vừa phải, để lộ hàm răng dưới đều. Mũi sư tử lớn, mắt lồi, lông mày hất ngược, giữa trán có chữ “vương”, kết hợp với râu bờm được tỉa khá chi tiết, càng làm cho con vật này đúng là biểu tượng của quyền uy. Thân sư tử mập, lưng cong lõm, có trang trí những đường gân trên sống. Mông sư tử tròn căng với đôi chân sau mập, kết hợp với bộ đuôi được diễn tả khá chi tiết, khiến cho khối tượng đường bệ, dường như diễn tả đúng chức năng của một núm ấn cổ.

Mặt ấn khắc tám chữ triện “Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ”, với những nét chữ không đều nhau. Trên và dưới của tám chữ này là hoa văn dây móc, cách điệu vân văn. Giữa họa tiết văn mây phía dưới khắc chữ “vương” giống chữ “vương” ở trán con sư tử nơi núm ấn.

Mặt ấn “Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ”

Kỹ thuật khắc chữ, hoa văn và tạo tượng được làm bằng tay vì còn nhiều vết lồi lõm trên mặt do công cụ khắc thủ công để lại.

Có thể hiểu đây là chiếc ấn truyền quốc của Đại Nam. Và, với quốc hiệu Đại Nam, theo sự hiểu biết của chúng tôi, xuất hiện sớm nhất là vào năm thứ 20 thời Minh Mạng (1839), triều Nguyễn. Nhà sưu tập trẻ cũng cho đây là cổ vật thuộc triều Nguyễn.

Núm ấn “Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ”

Tuy nhiên, khi nghiên cứu chiếc ấn và so sánh với những kim ngọc bảo tỷ của Hoàng đế và Vương hậu triều Nguyễn Việt Nam thì nó vô cùng bất chỉnh hợp.

- Kích thước các cạnh ấn không đều nhau, tùy tiện. Núm ấn hình sư tử, không hề gặp trong các núm ấn thời chúa và vua Nguyễn. Nó giống với sư tử trong nghệ thuật điêu khắc thời Thanh (Trung Quốc).

- Kiểu triện thư trên chiếc ấn này giống với “Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ” thời Thiệu Trị, năm thứ 7 (1847), nhưng hai chữ “truyền” và “tỷ” có nét mảnh hơn nhiều. Sở dĩ thư pháp của hai chữ không đạt chuẩn như sáu chữ còn lại, bởi đó là góc vát của mặt ấn, khiến cho người khắc không đủ đất để thể hiện, nên buộc phải dùng nét thanh, mảnh. Sự tùy tiện như thế không thể có trên một quả ấn mang tính quốc gia trọng đại, không thể có ở một bảo tỷ truyền quốc.

- Bảo tỷ truyền quốc hay bất cứ một loại ấn triện gì liên quan tới vua và triều đình phải có những dòng lạc khoản. Trên đó, người ta có thể đọc được ngày, tháng, năm chế tạo, nơi chế tạo, người được giao thực hiện… Hơn 100 bảo ấn thời chúa Nguyễn, vua Nguyễn và vương hậu triều đại này đều được thể hiện những thông tin như thế. Quả ấn trên không có bất cứ một thông tin gì.

- Ở trên và dưới tám chữ triện của chiếc ấn này là văn dây móc, cách điệu vân văn và chữ “vương”, không phải là cách thể hiện của bảo tỷ truyền quốc. Những bảo tỷ truyền quốc hay bảo ấn mang tính chất quốc gia trọng đại phải là hình vuông hay chữ nhật, mặt được đúc hoặc khắc chữ triện, có hoa văn hình rồng uốn mình, chầu vào hai chữ “kàn” và “khôn” hoặc “nhật” và “nguyệt”.

- Bảo tỷ truyền quốc được làm bằng vàng hoặc ngọc. Hai chiếc ấn truyền quốc thời chúa Nguyễn là “Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo” và “Thủ tín thiên hạ văn vũ quyền hành” có niên hiệu Vĩnh Thịnh, thứ 5 (1790) và thứ 11 (1715), được làm bằng vàng tám tuổi. Chiếc bảo tỷ “Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ” thời Thiệu Trị thứ 7 (1847) được làm bằng thanh ngọc.

- Ba bảo tỷ truyền quốc này có nhiều thông tin, nhiều huyền tích, huyền thoại để tạo nên sự quan trọng, theo đó được dùng trong những việc đại sự quốc gia.

- Ngà cũng là chất liệu quý, cũng được dùng làm bảo ấn của vua hoặc vương hậu, nhưng chỉ được làm loại “nhàn chương” hoặc “tư chương”. Hai bảo ấn “Hoan phụng ngũ đại đồng đường nhất thống Thiệu Trị chi bảo” hay “Khải Định thần khuê” là những chiếc ấn ghi lại niềm vui của nhà vua và hoàng tộc nhân lễ Đại Khánh ngũ đại đồng đường hay thể hiện những lời hay, ý đẹp.

Tất cả những chứng cứ trên, có thể khằng định chiếc ấn ngà “Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ” không phải là chân ngoạn. Nó được làm giả từ các nghệ nhân Trung Quốc, từ một khối ngà cổ, theo phong cách nghệ thuật thời cuối Thanh, nhưng lại sao từ một ấn truyền quốc của Việt Nam, khiến có nhiều sự bất chỉnh hợp. Tuy vậy, nếu cả tin, nhẹ dạ, thiếu kiến thức ấn chương, rất có thể bị lường gạt.

Nhận được thông tin từ bài viết này, hẳn nhà sưu tập trẻ không vui, khi anh bỏ một số tiền lớn để sưu tầm nó với sự tự tin đáng yêu và đáng trân trọng. Cũng có thể, anh chẳng tin sự thật nghiệt ngã này với chỉ đôi ba trang sơ sài, ngắn ngủi trên đây. Vì ý nghĩ ấy, tôi đã chuẩn bị một chuyên khảo nhiều trang, sẽ được in trên một tạp chí chuyên ngành. Xin hứa sẽ gửi đến tay anh, sau khi số tạp chí ấy được phát hành.

TS.Phạm Quốc Quân