Chùa Quốc Ân, một trong những di sản kiến trúc chùa tháp độc đáo, một ngôi tổ đình danh tiếng và cổ xưa của thiền phái Phật giáo Lâm Tế ở Đàng Trong qua nhiều thế kỷ, nơi bảo lưu được nhiều dấu ấn văn hóa Phật giáo trong các thời kỳ từ Thuận Hóa đến Phú Xuân và Huế ngày nay.
Toàn cảnh chùa Quốc Ân
Chùa Quốc Ân nằm ở phía tây núi Ngự Bình dưới đồi Hòn Thiên, thuộc phường Trường An, quận Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế. Chùa được xây dựng vào cuối thế kỷ XVII, do tổ sư Nguyên Thiều, lúc trẻ còn gọi là Hoán Bích Nguyên Thiều thuộc Thiền phái Lâm Tế, thế hệ thứ 33, quê ở Trung Quốc sang Đại Việt hoằng pháp. Năm Thái Tông Hoàng đế thứ 17 (1665), Nguyên Thiều đi theo thuyền buôn đến Quảng Nam, lưu trú tại phủ Quy Ninh, dựng chùa Thập Tháp Di Đà (Bình Định), sau đó đến Thuận Hóa lập am Vĩnh Ân (sau là chùa Quốc Ân), xây tháp Phổ Đồng.
Năm 1728, thiền sư Nguyên Thiều viên tịch, Hòa thượng Minh Hoằng Định Nhiên kế vị trụ trì chùa Quốc Ân và có nhiều đóng góp trong việc kiến thiết chùa. Ngôi chùa đã trải qua nhiều lần trùng tu theo sự thăng trầm của thế cuộc. Vào năm 1786 chiến sự giữa nhà Nguyễn và Tây Sơn nổ ra, chùa Quốc Ân bị tàn phá rất nặng nề, trong đó đặc biệt nhất là ngôi tháp Phổ Đồng đã bị phá hủy hoàn toàn. Chùa chỉ lưu giữ được một số bia ký, văn khế và một số tượng khí, pháp khí. Đến những năm về sau, khi triều đình nhà Nguyễn cai trị đất nước, nhiều phật tử là tầng lớp quý tộc, vương công đã hảo tâm cúng dường cùng với sự bảo trợ của triều đình, chùa Quốc Ân được xây dựng to lớn và chú tạo các tượng Phật, tượng Bồ Tát, tượng thánh, pháp khí, long khám thờ các vị chư Tổ… Mặc dù trải qua nhiều đợt tu sửa nhưng chùa vẫn giữ được kiến trúc truyền thống mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn.
Về mặt kiến trúc hàn lâm (chính thống), chùa Huế mang đậm nét bản sắc văn hoá phương Đông, nhưng dù được xây dựng theo hình gì, cấu trúc chung của một ngôi chùa Huế thường bắt đầu bằng tam quan. Tiếp đó là tiền đường để tiếp khách. Chánh điện là nơi tụng niệm. Hậu tổ - thờ vị khai sơn và các bậc hậu bối. Hai nhà tả - hữu, dành cho việc trọng đại. Trường thất - dành cho vị trụ trì chùa và tăng xá - nơi ở của các thầy. Ngoài ra còn có thiền đường - dành cho thiền hạnh một nơi không thể thiếu dù là chốn tu hành đó là tịnh trù - nhà bếp.
Nằm trong mô típ kiến trúc chung đó, chùa Quốc Ân cũng được kiến trúc theo kiểu chữ “Khẩu” truyền thống của xứ Thuận Hóa xưa. Khuôn viên chùa rộng khoảng 5.000m2, trong đó diện tích xây dựng khoảng 550m2. Chùa quay mặt về hướng Tây Bắc, từ bên ngoài vào là cổng tam quan - được làm theo lối tam quan mở với 4 trụ cột chia làm ba lối đi, mỗi trụ cột có một vế câu đối, bên trên đề ba chữ (Quốc Ân Tự), sau khi qua một khoảng sân rộng phía trước là đến hệ thống bậc cấp dẫn vào sân trong của chùa. Tại đây, bên trái chùa là bia đá Quốc Ân tự, đối diện phía bên trái là tấm bia không có chữ. Cạnh hai bia đá là hai cái am ở hai bên xây bằng gạch để thờ Thánh Mẫu và Ngũ Hành, tiếp đến là ngôi điện thờ Phật, nhà tăng, nhà khách, nhà thờ linh. Sau lưng chùa là hệ thống các mộ tháp của các sư trụ trì chùa qua các thế hệ. Những tháp cổ này rất có giá trị về mặt lịch sử. Tất cả tạo nên một quần thể kiến trúc đặc trưng.
Cổng Tam quan chùa Quốc Ân.
Kiến trúc tòa điện Đại Hùng gồm tiền điện và chính điện. Tòa điện là ngôi nhà rường làm theo mô típ truyền thống được xây dựng theo lối kiến trúc “Trùng thiềm điệp ốc” với tiền điện 5 gian 2 chái và chính điện 3 gian 2 chái kép cùng tọa lạc trên một nền chính, trong đó mái sau của nhà trước và mái trước của nhà sau được nối với nhau bằng một hệ thống trần “Thừa lưu” hạ thấp uốn cong như hình “Mai cua”. Đây là kiểu kiến trúc thường thấy trong các cung điện ở Huế. Với kiểu kiến trúc này, tạo cho ngôi nhà rộng lớn và thoáng đãng.
Tiền điện chùa Quốc Ân trước đây là ngôi nhà rường với bộ khung gỗ truyền thống, tuy nhiên qua quá trình tồn tại, ngôi nhà bị hư hỏng nặng nên đã bị triệt giải. Năm 2004, sư trụ trì chùa đã cho khôi phục lại tiền điện trên nền cũ rộng 21,1m, dài 7,9m. Trang trí trên mái tiền điện với các đề tài: long chầu mặt hổ phù chính giữa đỉnh mái, bên trong mặt hổ phù thiết trí chữ “vạn”; hai đầu nóc trang trí hồi long. Bờ mái trang trí các ô hộc vuông và chữ nhật xen kẽ nhau, bên trong các ô hộc đắp nổi nhiều đề tài hoa lá. Các đầu mái trang trí các cù giao cách điệu. Các phù điêu trang trí trên tiền điện tại chùa Quốc Ân được làm bằng chất liệu vôi vữa và sơn quét.
Chính điện là bộ khung gỗ truyền thống với 52 cột: 8 cột hàng nhất (cao 6,3m), 8 cột hàng nhì (cao 4,5m), 18 cột hàng ba (cao 2,9m), 12 cột hàng tư (cao 2,2m), 6 cột hiên (cao 1,7m). 8 cột hàng nhất nâng đỡ 4 bộ kèo tạo thành 3 gian, mỗi gian rộng 3,9m, dài 4m; 8 cột hàng nhì đỡ các đuôi kèo hàng nhì dài 3,5m; 18 cột hàng 3 đỡ các kèo hàng 3 dài 2,1m. Hai chái trong tả, hữu rộng 3,5m, hai chái ngoài rộng 1,2m. Chung quanh được xây tường gạch bao che. Hai chái kép chính điện phía trước được xây tường gạch, trang trí đề tài tùng lộc và ngũ phúc (hình 4 con dơi chầu vào chữ phúc ở giữa).
Chính điện chùa Quốc Ân
Mái tòa chính điện trang trí khá cầu kỳ bằng nghệ thuật khảm sành sứ, ở giữa đầu nóc trang trí long chầu mặt hổ phù bên trong chứa hình chữ “Vạn”, hai đầu nóc trang trí hồi long, các đầu đao trang trí cù giao cách điệu. Ở hai đầu xông trang trí hình con dơi dang đôi cánh, miệng ngậm vòng tròn. Ở những khoảng giữa các bờ mái trang trí các ô hộc hình vuông và chữ nhật, bên trong khảm sành sứ đề tài phong phú: hoa mai, hoa cúc, long vân, ngũ phúc, quả lựu, chữ vạn hồi văn, mai điểu, diềm mái trang trí lá đề.
Bước vào chính điện, hai bên tả, hữu thiết trị bộ tượng Thập Điện Diêm Vương (mỗi bên 5 tượng). Ngay trên gian giữa trang trí bức hoành phi bằng gỗ sơn son thếp vàng bên trong chạm nổi 3 chữ Hán “Quốc Ân tự” và chiếc ấn hình thoi bên trong khắc 2 chữ Hán “Sắc Tứ”. Từ hàng cột nhất gian giữa phía trong chính điện trở về sau chùa được thiết kế một vách ngăn bằng gỗ tạo thành hậu điện và trổ hai lối ra vào chính điện trở với phía sau. Đây là khu vực thờ các vị tổ sư đã khai sơn và trụ trì chùa qua các thời kỳ.
Tượng Thập Điện Diêm Vương trong chùa Quốc Ân.
Tả vu, hữu vu: Nối liền chính điện là một khoảng sân rộng, bên tả là nhà tăng, bên hữu là nhà khách. Hai ngôi nhà này được kiến trúc theo kiểu nhà rường 3 gian, 2 chái có kích thước tương đương nhau rộng 13,2m, dài 8,4m. Gian giữa rộng 2,7m, hai gian tả, hữu rộng 2,4m, chái rộng 2,1m. Kết cấu tòa nhà với hệ thống 8 cột hàng nhất (cao 3,85m), nâng đỡ 4 cột vì kèo tạo thành 3 gian; 8 cột hàng nhì (cao 2,72m) đỡ các đuôi kèo hàng nhì; 8 cột hàng 3 (cao 2,4m) đỡ các kèo chái; 6 cột hiên (cao 2,1m) bằng xi măng, bên trên đầu cột bằng gỗ. Chung quanh nhà được xây tường gạch bao che. Mái nhà tả vu và hữu vu chùa Quốc Ân được lợp bằng ngói liệt, bên trên bờ nóc, bờ quyết trang trí đơn giản.
Nhà linh: Nằm ngay sau sân tòa điện Đại Hùng, được kiến trúc kiểu nhà rường 3 gian 2 chái nằm trên một nền cao 0,75m. Kết cấu ngôi nhà là bộ cột gồm 8 cột hàng nhất, nâng đỡ 4 cột vì kèo tạo thành 3 gian; 8 cột hàng nhì đỡ các đuôi kèo hàng nhì; 8 cột hàng 3 đỡ các kèo chái; 4 cột hiên. Hai bên chái được xây tường và trang trí chữ phúc. Mái nhà linh được lợp bằng ngói mũi hài, chính giữa nóc trang trí chữ Vạn, hai đầu nóc trang trí hồi long cách điệu, bờ mái trang trí cù giao cách điệu.
Mộ tháp chùa Quốc Ân có mật độ dày đặc với 14 ngôi tháp mộ lớn nhỏ phân bố phía sau vườn chùa. Mộ tháp lớn và cao nhất gồm 6 tầng tháp, mộ tháp bé nhất chỉ cao 1 tầng. Phần lớn tháp mộ chùa Quốc Ân có hình bát giác, chung quanh tháp có xây la thành bao bọc và có cửa để vào; phía trước tháp có dựng bia đá khắc chữ Hán, trên đỉnh tháp trang trí hoa sen. Tháp chủ yếu được xây bằng gạch và vôi vữa, trang trí đơn giản.
Không gian cảnh quan và bố cục tổng thể kiến trúc chùa Quốc Ân mang một nét rất riêng nhưng không vượt ra ngoài những “nguyên tắc phong thủy” thời xưa. Chùa Quốc Ân nằm trên một đồi cao, nhiều cây cối, là chốn “hội linh tụ khí” theo quan niệm của người xưa. Kiến trúc chùa được lồng vào trong một khung cảnh thiên nhiên nên thơ, hữu tình.
Tượng thờ và các di vật ở chùa Quốc Ân là những tác phẩm nghệ thuật độc đáo ghi dấu phong cách mỹ thuật của thời đại, là di sản văn hóa nghệ thuật của quốc gia. Các pho tượng ở đây có tính mỹ thuật và kỹ thuật cao thể hiện trình độ đúc đồng và chạm khắc rất tài tình của cha ông. Các bài minh, bài thơ là những tư liệu có giá trị về nhiều mặt: lịch sử, văn học, ngôn ngữ…
Chùa Quốc Ân là một di tích Phật giáo quan trọng, là điểm dừng chân, nơi sống đạo và hành đạo của nhiều vị danh tăng uyên thâm Phật giáo, có đạo hạnh và tài đức. Ngôi chùa xứng đáng là một trong những di tích lịch sử - văn hóa của thành phố Huế. Ngày nay, đến chiêm bái tham quan chùa Quốc Ân, chúng ta như đi vào một bảo tàng thu nhỏ trưng bày thờ tự nhiều tượng khí, pháp khí mang những dấu ấn văn hóa đặc trưng của Phật giáo xứ Đàng Trong nói chung và xứ Thuận Hóa nói riêng.
Lê Khiêm (tổng hợp)
Nguồn:
- Trần Tuấn Anh, "Chùa Quốc Ân - Di sản kiến trúc chùa tháp độc đáo ở Huế", Văn hóa Huế, Số 21, (tháng12/2012), tr. 41-45.
- Phạm Hồng Hà, "Chùa Quốc Ân", Chùa cổ Việt Nam, H.: Thanh niên, 2006, tr. 314-322.
- Trần Tuấn Anh, "Chùa Quốc Ân - Di sản kiến trúc chùa tháp độc đáo ở Huế", Văn hóa Huế, Số 21, (tháng12/2012), tr. 41-45. - Phạm Hồng Hà, "Chùa Quốc Ân", Chùa cổ Việt Nam, H.: Thanh niên, 2006, tr. 314-322.