Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Đó là những vỏ ốc được xâu lại với nhau thành chuỗi vòng đeo cổ. Trong hang Minh Cầm (Tuyên Hóa, Quảng Bình), ngoài những vỏ ốc, vỏ sò được dùi lỗ một đầu còn phát hiện hạt chuỗi bằng đá xanh và hoa tai lục giác bằng ngà. Với việc phát hiện đồ trang sức sớm thuộc văn hóa Hòa Bình, đã cho thấy cư dân nguyên thủy Việt Nam là một trong những nhóm cư dân đã biết sử dụng đồ trang sức làm đẹp vào loại sớm nhất ở khu vực Đông Nam Á.

Đến khoảng 4000 - 2500 năm cách ngày nay, trong văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, đã phát hiện dấu vết đồng thau cùng với những công cụ, vũ khí, đặc biệt đồ trang sức bằng đồng đã đánh dấu sự chuyển biến lớn về kinh tế, chính trị, xã hội thời kỳ này. Sự phát triển của văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun là tiền đề cho văn hóa Đông Sơn hình thành và phát triển vào khoảng 2500 – 2000 năm cách ngày nay làm cơ sở vật chất cho nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc đó là nhà nước Văn Lang – Âu Lạc.

Với tính chất ưu việt của đồng, cư dân Đông Sơn không chỉ sử dụng đồng để làm công cụ lao động, vũ khí mà họ còn sử dụng đồng để làm đồ trang sức. Trong sưu tập đồ trang sức văn hóa Đông Sơn được trưng bày, giới thiệu tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia gồm các loại hình như: vòng tay, vòng chân, trâm cài, khóa thắt lưng… với chất liệu như: đá, thủy tinh, đồng…trong đó chủ yếu là đồ trang sức bằng đồng.

Trang sức bằng đá trong văn hóa Đông Sơn được phát hiện với số lượng khá lớn. Tiêu biểu như một số công xưởng chế tác đồ trang sức bằng đá như: Bái Tê, Cồn Cấu, Mã Chùa (xã Đông Lĩnh, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa). Các loại hình đồ trang sức bằng đá đang trưng bày, giới thiệu tại bảo tàng Lịch sử quốc gia chủ yếu như: hoa tai, vòng tay, hạt chuỗi… trong đó đặc biệt hơn cả là hoa tai hình vành khăn, có dáng dẹt, mỏng, kích thước đường kính dao động từ 2 đến 12cm, hầu hết được mài nổi gờ ở vòng tròn bên ngoài và bóng mịn. Để làm được những chiếc hoa tai đó đòi hỏi người thợ chế tác phải có tay nghề cao. Còn đối với việc chế tác những vòng tay bằng đá thì người thợ thủ công phải đầu tư công sức qua nhiều khâu rất công phu như: chọn nguyên liệu, tạo phác vật, khoan tách lõi, tạo dáng, mài, tiện, đánh bóng…

Đồ trang sức bằng thủy tinh và mã não của văn hóa Đông Sơn.

Loại đá được người Đông Sơn chọn lựa làm đồ trang sức là các loại đá trắng, xanh, có vân, xám, vàng nâu, nổi bật nhất là màu đỏ của mã não, xanh mát của đá ngọc hay trong suốt của thạch anh. Tuy nhiên, với sự phát triển mạnh mẽ của kỹ thuật đúc đồng nên những sản phẩm đồng đã dần chiếm ưu thế trong đời sống của cư dân Đông Sơn, vì thế đồ trang sức bằng đá không còn trau chuốt tỉ mỉ như trước, nhưng cũng đã phần nào phản ánh đời sống tinh thần khá phong phú của cư dân Đông Sơn thời kỳ này.

Ngoài đồ trang sức bằng đá, người Đông Sơn còn sử dụng đồ trang sức bằng thủy tinh. Tại di chỉ Làng Vạc đã tìm thấy đồ trang sức bằng thủy tinh như: vòng tay, khuyên tai, hạt chuỗi… Những hạt chuỗi thủy tinh có màu xanh lam cũng được tìm thấy ở văn hóa Sa Huỳnh (miền Trung, Nam Bộ) và được các nhà nghiên cứu cho rằng chúng có nguồn gốc từ Ấn Độ. Sưu tập trang sức đang trưng bày và giới thiệu tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia gồm: hạt chuỗi, vòng tay, khuyên tai… trong đó những chiếc vòng tay được xem là một trong những loại hình tiêu biểu. Vòng thường có dạng hình tròn, đường kính 7cm, bản vòng rộng trên dưới 1cm, độ dày của bản vòng trên dưới 1cm. Kỹ thuật chế tác thủy tinh cũng khá công phu: qua các bước nấu chảy, ép khuôn, mài, tu sửa, đánh bóng … Tuy kỹ thuật chế tác thủy tinh không phải là thế mạnh của cư dân Đông Sơn nhưng với sự xuất hiện của đồ trang sức bằng thủy tinh trong văn hóa Đông Sơn cho thấy cư dân Đông Sơn ngay từ rất sớm đã có sự trao đổi, buôn bán với các vùng trong khu vực. Đồ trang sức tiêu biểu nhất trong văn hóa Đông Sơn đó là loại đồ trang sức bằng đồng.

Đồ trang sức bằng đồng của văn hóa Đông Sơn.

Chúng đa dạng về loại hình và kiểu dáng như: vòng ống chân, vòng ống tay, trâm cài, khóa thắt lưng…một trong những loại hình đồ trang sức bằng đồng của cư dân Đông Sơn được các nhà nghiên cứu quan tâm hơn cả đó là loại vòng ống. Vòng thường có hình nón cụt hay hình trụ rỗng, trên thân có những đường gờ nổi song song với nhau, ở một hay hai đầu thường được trang trí hoa văn phong phú như: hình bông lúa, hình chữ S…Vòng ống loại này thường có một rãnh hở để điều chỉnh độ rộng khi đeo vòng. Chiều cao của vòng lớn hơn đường kính. Vòng thường có chiều cao khoảng 5 đến 8cm. Đường kính của đầu to khoảng từ 3 đến 5cm. Đường kính của đầu nhỏ khoảng 3 đến 4cm. Vành thường gắn nhiều lục lạc đồng. Các loại vòng ống, ngoài chức năng làm đẹp, nó còn là loại nhạc cụ độc đáo đặc biệt trong những lễ hội. Bởi khi múa, những lục lạc đồng đã rung đập vào nhau hay đập vào thân vòng ống tạo nên cùng một lúc nhiều âm có dao độ như nhau. Trong những dịp hội hè, tế, lễ, cư dân Đông Sơn đã sử dụng đến âm nhạc và nhảy múa, như chúng ta đã thấy qua hình ảnh đã được khắc họa trên một số trống đồng Đông Sơn. Trong khi múa, có nhiều nhạc khí đệm theo như: trống, chiêng, khèn…và trong một dàn nhạc có nhiều khạc khí như vậy thì vòng ống gắn nhạc có tác dụng làm cho tiết tấu bản nhạc thêm vui tươi, nhộn nhịp. Có lẽ vì thế mà nhiều nhà nghiên cứu đã nhận định rằng, loại hình trang sức bằng đồng có gắn lục lạc: vòng ống chân, vòng ống tay hoặc nhẫn đeo là một trong những nét đặc trưng trong lễ hội của cư dân văn hóa Đông Sơn.

Vòng gắn lục lạc bằng đồng trong văn hóa Đông Sơn.

Vậy những đồ trang sức, đa dạng về chất liệu, phong phú về kiểu dáng, tinh xảo về hoa văn này đã được người Đông Sơn sử dụng như thế nào? Điều đó được phản ánh qua những khối tượng tròn trang trí trên thạp đồng, trên cán kiếm, cán dao găm…Những khối tượng này chính là phần cán được cách điệu thành hình người được mô tả rất chân thực và sống động với hình người đàn ông mặc khố, đứng chống nạnh, tóc búi tròn, đôi vòng tai to chấm xuống vai, tay đeo vòng, cổ đeo vòng dài xuống đến ngực. Đặc biệt, hình ảnh người phụ nữ trang trí trên cán kiếm phát hiện ở núi Nưa (Triệu Sơn, Thanh Hóa) thể hiện một vẻ đẹp quý phái. Tượng cao 18,2cm, tóc búi cao hình búp sen, cổ đeo hạt chuỗi dài đến bụng, vòng tai to chấm vai, hai tay đeo vòng đang chống hông. Thân mặc áo cánh không cài để lộ vạt yếm kín cổ bên trong. Nhu vậy có thể thấy, thời kỳ này đồ trang sức được cư dân Đông Sơn rất ưa chuộng và sử dụng phổ biến cho cả đàn ông và phụ nữ.

Tóm lại, đồ trang sức của cư dân văn hóa Đông Sơn không chỉ phản ánh về trình độ chế tác và tư duy thẩm mỹ mà nó còn phản ánh đời sống tinh thần phong phú của người Việt cổ thời kỳ dựng nước đầu tiên trên đất nước ta.

Nguyễn Hà (phòng GDCC)