Trong tác phẩm nổi tiếng Việt Nam Quốc sử khảo, Phan Bội Châu đã ca ngợi Nguyễn Trường Tộ là “người khai mầm văn hóa đầu tiên ở nước ta”. Ông là nhà cải cách nổi tiếng của Việt Nam từ giữa thế kỷ XIX, trong gần 10 năm từ năm 1863 đến năm 1871 Nguyễn Trường Tộ đã gửi lên triều đình nhà Nguyễn gần 60 bản điều trần. Những cải cách của ông được đề xuất trên tất cả các lĩnh vực như: kinh tế - tài chính; chính trị; hành chính; quân sự; ngoại giao; giáo dục, trong đó lĩnh vực giáo dục được đánh giá mang tính tiên phong, có nội dung phong phú sâu sắc.
Chân dung cụ Nguyễn Trường Tộ (nguồn: http://tuanvietnam.net/)
Theo PGS.TS. Nguyễn Tiến Lực, tác giả cuốn “Fukuzama Yukichi và Nguyễn Trường Tộ: tư tưởng cải cách giáo dục” cho rằng:“Về lĩnh vực giáo dục, Nguyễn Trường Tộ đã đề nghị cải cách một cách toàn diện, vừa có tính hệ thống, vừa mang tính cụ thể và thiết thực”.
Nổi bật trong tư tưởng cải cách giáo dục của Nguyễn Trường Tộ có những chủ trương sau: chủ trương phê phán hư học; chủ trương thực học; chủ trương học tập nền giáo dục phương Tây.
Về chủ trương hư học: Theo Nguyễn Trường Tộ, nền giáo dục Việt Nam trong bối cảnh thời bấy giờ đó là chỉ chú trọng học những điều không thiết thực, học những chuyện xa xưa, không có ý nghĩa với cuộc sống hiện tại. Học những chuyện của Trung Quốc không phù hợp với đất nước, không giúp đất nước giải quyết được những vấn đề cấp bách lúc đó. Ông cho rằng: “nếu đem cái công lao nửa đời người đã dùng để học thuộc lòng những tên người, tên xứ, rập khuôn chính trị, nhai lại những nghịch lý cặn bã xa xưa của Ngu, Hạ, Thương, Chu, Hán, Đường, Tống, Nguyên mà học những việc hiện đại như binh, hình, luật lệ, tài chính, thương mại, xây dựng, canh nông, dệt và những cái khác thì dần làm cho nước mạnh dân giàu. Tại sao không thấy khuyên nhau học cái thực dụng”.
Sau chủ trương phê phán hư học, ông chủ trương thực học. Nguyễn Trường Tộ cho rằng thực hiện nền giáo dục thực học sẽ đem đến lợi ích cho đất nước và nhân dân. Thực học theo cách giải thích của ông “là học những điều chưa biết để đem ra thực hành. Thực hành những gì? Thực hành ở đâu? Đó là thực hành những gì thực tế trước mắt và còn để lại lợi ích cho đời sau nữa”.
Để thực hiện được chủ trương thực học, ông đã đề ra một chương trình cải cách giáo dục toàn diện và cho rằng đó chính là điều kiện để thực thi một nền giáo dục thực học. Ông đề nghị khuyến khích các trường quốc học, trường tỉnh, trường tư thục đều dạy những điều thiết thực. Khi ra câu hỏi nên tập trung vào những vấn đề hiện tại như: luật, binh, hình, binh quyền, chính trị…. Bài thi nào phân tích rõ ràng, chính xác hợp thời thì được coi là trúng cách, còn những chuyện cũ, văn chương, sách vở thánh hiền thì được cho là thứ yếu. Bên cạnh đó thành lập các khoa học thực dụng như khoa Nông chính, Thiên văn và Địa lý, khoa Công nghệ và khoa Luật học.
Chủ trương thứ 3 trong cải cách giáo dục của Nguyễn Trường Tộ là khuyến khích học tập nền giáo dục phương Tây. Nền giáo dục phương Tây dưới cái nhìn của Nguyễn Trường Tộ là “mô hình tốt đẹp, nên học tập”, “họ biết lấy những thực tế của tạo vật ra mà học”, song Ông nhấn mạnh, “học phương Tây là học kỹ thuật, tài nghệ, văn minh của họ chứ không phải học tập phương Tây với tinh thần nô lệ, tự ti”. Chủ trương học tập nền giáo dục phương Tây của Nguyễn Trường Tộ chủ yếu tập trung vào học kỹ thuật hơn là học tập các khoa học cơ bản của phương Tây. Song nguồn gốc của chủ trương này xuất phát từ thực tế của đất nước đang rơi vào “thế bốn bề bị ép”, nhu cầu cấp bách của đất nước là cần các nhà kỹ thuật để khám phá, khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên phục vụ cho nhu cầu bảo vệ đất nước, trước nguy cơ chủ nghĩa thực dân xâm chiếm là một điều cần thiết.
Bối cảnh lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX xuất hiện nhiều nhà cải cách tâm huyết như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch… nhằm tìm cách đưa đất nước giàu mạnh. Song cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp đầu thế kỷ XX ở Việt Nam, đã chứng minh sự thất bại trong việc thực hiện cải cách của Nguyễn Trường Tộ nói riêng và các nhà cải cách nói chung. Điều đó đã đưa đến một hệ lụy nghiêm trọng, tác động trực tiếp đến vận mệnh lịch sử của dân tộc. Về nguyên nhân thất bại, có thể nói xuất phát từ bên trong đất nước, đó là chính quyền thực hiện không đến nơi đến chốn, ngoài ra các yếu tố về chính trị, tư tưởng, kinh tế, xã hội trong nước cũng không thuận lợi cho việc thực hiện cải cách. Về bản thân những cải cách của Nguyễn Trường Tộ đã khơi mở một hướng đi mới cho dân tộc, nhưng vẫn còn hạn chế đó là, “những kiến thức về giáo dục của Nguyễn Trường Tộ có được là do ông tự học, tự quan sát thực tế nên không có được hệ thống kiến thức cơ sở vững chắc”.
Mặc dù vẫn còn hạn chế, song tư tưởng cải cách giáo dục của Nguyễn Trường Tộ vẫn được giới chuyên môn đánh giá cao, trở thành đề tài nghiên cứu của nhiều học giả lớn. Trong bối cảnh đất nước thời hiện đại đang đưa ra nhiều phương án cho việc cải cách giáo dục, thì việc tìm hiểu những tư tưởng cải cách giáo dục của Nguyễn Trường Tộ là một việc làm cần thiết. Kết quả của quá khứ là bài học cho hiện tại và tương lai, do đó hiểu được nội dung và nguyên nhân thất bại cải cách của Nguyễn Trường Tộ trong lịch để có được những quyết định đúng đắn cho hiện tại và tương lai cũng là việc nên làm.
Thu Nhuần (tổng hợp)
TLTK:
- PGS.TS. Nguyễn Tiến Lực,“Fukuzama Yukichi và Nguyễn Trường Tộ: tư tưởng cải cách giáo dục”, nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2013.
- Đinh Xuân Lâm (chủ biên), “Đại cương lịch sử Việt Nam”, tập 2, nxb Giáo dục, 2001.