Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Thời niên thiếu, Trần Hữu Tước học rất giỏi tại Trường Trung học nổi tiếng An-be Xa-rô, sau đó, ông được cấp học bổng sang Pháp du học. Tại Pháp, thi đỗ vào trường Đại học Y khoa Paris, bảo vệ luận án bác sĩ xuất sắc năm 1940, ông được giữ lại trường chuyên ngành bác sĩ tai mũi họng, có tín nhiệm cao ở Pháp.

GS. Bác sĩ Trần Hữu Tước(1913 -1983).

Sau khi tốt nghiệp bác sĩ nội trú ở Paris với luận văn "Phương pháp tạo hình tai tự thân, áp dụng sau khi nạo vét xương chũm", ông thi đỗ và làm trợ lý chuyên khoa tai-mũi-họng Bệnh viện Nhi khoa Nếch-cơ ở Paris. Từ năm 1940-1946, ông được bổ nhiệm làm trợ lý thứ nhất khoa tai mũi họng. Trong thời gian từ năm 1936-1946, ông đã công bố nhiều công trình nghiên cứu về tai mũi họng trên các tạp chí, có công trình được đưa vào Bách khoa toàn thư y học Pháp. Ông cũng là một trong những người đầu tiên mổ điếc theo phương pháp Lem-pơ. Là bác sĩ tai mũi họng nổi tiếng, Trần Hữu Tước được mời hợp tác giảng dạy, điều trị tại nhiều bệnh viện tại Pháp, có thu nhập cao, sống sung túc tại Paris hoa lệ.

Ngày 31/5/1946, Hồ Chủ tịch đi cùng phái đoàn Việt Nam sang Pháp dự Hội nghị Phông-ten-nơ-blô. Tháng 9-1946, sau khi ký Tạm ước 14-9, phái đoàn Việt Nam lên đường về nước. Bác sĩ Trần Hữu Tước cùng một số trí thức Việt kiều như: Phạm Quang Lễ (Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa), Võ Quí Huân... theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh tự nguyện từ bỏ cuộc sống giàu sang ở Paris, trở về Tổ quốc để phụng sự nhân dân.

Từ cuối năm 1946, ngay khi vừa về tới Hà Nội, bác sĩ Trần Hữu Tước cùng nhiều trí thức khác quyết tâm xây dựng nền khoa học, giáo dục theo tinh thần mới phục vụ nhân dân, đề cao tính dân tộc, truyền thụ những tiến bộ khoa học mới nhất. Bác sĩ Trần Hữu Tước đã được mời giảng dạy và xây dựng ngành Tai mũi họng ở Trường Đại học Y Dược Việt Nam (nay là Trường Đại học Y Hà Nội). Ông là Giáo sư đã lần đầu tiên giảng bài chuyên ngành tai mũi họng bằng tiếng Việt. (Trước đây, sinh viên phải học bằng tiếng Pháp)

Tháng 12-1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, bác sĩ Trần Hữu Tước trực tiếp tham gia chiến đấu tại Mặt trận Hà Nội. Sau khi rời Thủ đô, ông tham gia kháng chiến khắp vùng Liên khu III, Liên khu IV, chịu mọi gian khổ để tiếp tục xây dựng chuyên ngành tai mũi họng. Kể cả khi mắc bệnh về đường ruột nặng, ông vẫn nhất quyết không về vùng địch tạm chiếm để chữa bệnh. Ở vùng tự do, dù thiếu thốn cơ sở vật chất nhưng bác sĩ Trần Hữu Tước cùng các đồng nghiệp vẫn xây dựng được Bệnh khoa tai mũi họng Trung ương giữa rừng sâu. Sống trong lòng nhân dân và đồng nghiệp, ông đã cùng họ chia ngọt sẻ bùi, cùng chung một mái nhà tranh lán lá, cùng bộ áo nâu, cùng bì bõm lội nước chạy giặc, cùng một lòng phục vụ bệnh nhân, ông đã học tập được rất nhiều điều bổ ích và có lúc dù bị bệnh nặng ông kiên quyết không vào thành chữa bệnh. Với tấm lòng kiên trung ấy, mới đầu chỉ có 2 y tá giúp việc, ông vẫn cõng trên lưng ba lô bộ đồ nghề đi kháng chiến xây dựng ngành tai mũi họng. Mới đầu, ông xây dựng Bệnh khoa tai mũi họng ở Văn Điển. Giặc chẳng để ông yên, ông cùng khoa chạy giặc qua nhiều nơi rồi vào Liên khu III để nhập với Bệnh viện thực hành Liên khu III - IV. Rồi ông lên Việt Bắc, cùng một vài học trò và cộng sự xây dựng Bệnh viện Tai Mũi Họng ở trong rừng an toàn khu Việt Bắc, phụ trách chuyên ngành Tai Mũi Họng Trung ương và Việt Bắc.

Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với GS Trần Hữu Tước sau ngày giải phóng Thủ đô, tháng 10-1954.

Hòa bình được lập lại ở miền Bắc, ông về tiếp quản Khoa Tai Mũi Họng, Bệnh viện Bạch Mai. Trong các năm 1954 - 1957, ông xây dựng và phát triển Khoa Tai Mũi Họng và Bộ môn Tai Mũi Họng của Trường đại học Y Dược Hà Nội. Từ 1958 - 1969, ông đảm nhiệm thêm chức vụ Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai. Năm 1969 thành lập Viện Tai Mũi Họng và trước đó (1961) thành lập Hội Tai Mũi Họng Việt Nam, ông được Thủ tướng Chính phủ cử giữ chức Viện trưởng và được bầu là Chủ tịch Hội. Thời gian này, ông đã có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu thành công như: Ung thư tai-mũi-họng, viêm tai-xương chũm hài nhi; áp-xe não và tiểu não do tai, điếc trẻ em...

Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với các trí thức năm 1964 (GS Trần Hữu Tước ngồi bên trái Bác Hồ).

Năm 1955, Trần Hữu Tước là một trong 9 bác sĩ đầu tiên của nước ta được Chính phủ phong hàm Giáo sư cùng các ông Hồ Đắc Di, Đỗ Xuân Hợp, Đặng Vũ Hỉ, Đặng Văn Ngữ, Trương Công Quyền, Hoàng Tích Trí, Tôn Thất Tùng. Giáo sư Trần Hữu Tước đã có công đào tạo, bổ túc và xây dựng nhiều cán bộ chuyên khoa tai mũi họng trên toàn quốc. Kể từ ngày đầu về nước cùng Bác Hồ bắt đầu giảng dạy ở Trường Y, Giáo sư Trần Hữu Tước đã đào tạo hơn 500 bác sĩ, y sĩ chuyên khoa tai mũi họng. Sau đó, những học trò ưu tú của ông lại đào tạo thêm hàng ngàn thầy thuốc tai mũi họng cho các bệnh viện toàn quốc. Ngày nay, chuyên khoa Tai Mũi Họng đã là một chuyên khoa mạnh trong ngành y tế Việt Nam. GS. Võ Tấn đã viết về GS. Trần Hữu Tước như sau: "Chúng tôi coi GS. Trần Hữu Tước là sư tổ của chuyên khoa Tai Mũi Họng hiện đại tuy rằng trước đó ở ngoài Bắc có GS. Đỗ Xuân Hợp và trong Nam có BS. Cao Văn Trí, BS. Nguyễn Tấn Lộc chuyên trị các bệnh tai mũi họng, song các vị này không làm công tác đào tạo, không xây dựng mạng lưới điều trị". GS. Võ Tấn còn viết: "Ảnh hưởng của GS. Trần Hữu Tước đối với ngành y rất lớn. Sau Hiệp định Giơ ne vơ, nước ta tạm chia làm hai miền Bắc và Nam. Địch tìm mọi cách để lôi cuốn nhân dân theo chúng vào Nam, nhất là đối với trí thức. Một số bác sĩ dao động. Khi gặp nhau câu hỏi đầu tiên là: Cậu ở hay đi? Có người mạnh dạn trả lời thẳng: Sợ gì, Tước nó còn ở được, tại sao mình không ở được. Ý nói là BS. Tước quen sống sung sướng bên Pháp mà còn chịu gian khổ được tại sao chúng mình không bằng anh ấy. Thế là một số bác sĩ ở lại và họ đã đóng góp cho cuộc kháng chiến chống Mỹ".

Ngoài nhiệm vụ xây dựng ngành tai mũi họng, tháng 11-1954, để tập hợp các cán bộ y dược từ kháng chiến về, từ miền Nam ra và vùng tạm chiếm ở lại với chế độ mới cùng nhau xây dựng nền y học Việt Nam, Chính phủ, Bộ Y tế còn giao cho BS. Trần Hữu Tước, một thầy thuốc có uy tín trong giới y một nhiệm vụ nữa, đó là Trưởng Ban Vận động thành lập Hội Y học Việt Nam. Cùng với BS. Hoàng Đình Cầu - Tổng Thư ký, DS. Trương Xuân Nam - Phó Tổng Thư ký, Ban đã tổ chức nhiều buổi gặp mặt với các đồng nghiệp ở Hà Nội, xây dựng bộ khung tổ chức tương lai của Hội và tiếp nhận căn nhà riêng 2 tầng của BS. Nguyễn Bách dành cho Hội làm trụ sở (nay là số 68 phố Bà Triệu). Ngày 3-3-1955, 200 đại biểu gồm các giáo sư, bác sĩ, dược sĩ, nha sĩ, y sĩ, lương y cả quân y và dân y, cả công và tư đã tổ chức Đại hội thành lập Hội Y học Việt Nam tại Câu lạc bộ Đoàn kết và BS. Trần Hữu Tước được bầu làm Chủ tịch.

Hội Y học lúc đó có các ban: Đông y, Nội khoa, Ngoại khoa, Vệ sinh phòng dịch, Nha khoa, Tai Mũi Họng, Thần kinh, Dược, 4 chi hội (Hải Phòng, Hải Dương, Nam Định, Khu tự trị Việt Bắc) với 1.342 hội viên (1.134 y bác sĩ, 185 dược sĩ cao - trung cấp, 23 nha sĩ, trong đó có 428 quân dược sĩ cao - trung cấp). Trong Đại hội thường niên (nhiệm kỳ II) năm 1956, Chủ tịch Trần Hữu Tước có thư gửi Hồ Chủ tịch, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam báo cáo về kết quả một năm hoạt động của Hội "đã đạt được một số kết quả đầu tiên trong việc xây dựng nền y học nước nhà, xứng đáng với một nước đứng trong khối các nước dân chủ nhân dân và xã hội chủ nghĩa,... và hứa sẽ đoàn kết toàn giới y học để thực hiện kế hoạch năm 1956,... và khai thác vốn y học dân tộc là nền Đông y". Đại hội nhiệm kỳ III đã quyết định tách Ban Đông y để thành lập Hội Đông y. Trong Đại hội IV nhiệm kỳ 1958 - 1960, Chủ tịch Trần Hữu Tước đã phát biểu: "Trong 3 năm qua, từ ngày thành lập Hội trong điều kiện và thời gian mà chúng ta đã biết, để đáp ứng nhu cầu và đòi hỏi của hoàn cảnh, Hội chúng ta đã có hướng hoạt động, hình thức tổ chức và một số công tác cụ thể cần thiết phải làm trong thời gian đó. Hội đã có những tác dụng nhất định, đã đạt được một số kết quả trong những công tác mà những đại hội trước đề ra trong từng lĩnh vực hoạt động, trong từng thời gian quá trình phát triển Hội. Trong mỗi thời kỳ tiến triển, tất nhiên có hướng hoạt động và nội dung công tác để đáp ứng với tình thế của thời cuộc. Hiện giờ, một lĩnh vực của Hội và một số nội dung công tác của Hội đã có một giá trị lịch sử rồi. Trong giai đoạn mới, Hội ta cần có hướng hoạt động mới và đi đôi với hướng hoạt động mới đó cần có sửa đổi về tổ chức". Chủ tịch cũng đã gửi thư cho anh chị em y dược ở hải ngoại, cho anh chị em y dược ở miền Nam, giới thiệu về nền y tế Việt Nam mới, về hoạt động của Hội trong đó có: "Hội đã bước đầu đạt được cơ sở nghiên cứu Đông y một cách khoa học để khai thác vốn quý vô tận của dân tộc". Đại hội đã bầu GS. Hồ Đắc Di làm Chủ tịch Hội (BS. Trần Hữu Tước nhận nhiệm vụ Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai từ 1958 - 1969 và là Phó Chủ tịch Hội tới năm 1983). Hội Y học Việt Nam đã phát triển theo với sự phát triển của đất nước. Mỗi giai đoạn phát triển của đất nước có trọng tâm công tác, đã nhiều lần đổi tên (Tổng hội Y học, Tổng hội Y Dược học, nay là Tổng hội Y học) và đang phấn đấu trở thành một hội xã hội nghề nghiệp đúng nghĩa của nó để góp phần xây dựng ngành y tế Việt Nam hiện đại và nền y học Việt Nam kết hợp y học hiện đại và y học cổ truyền.

Năm 1969, GS. Trần Hữu Tước nhận quyết định làm Viện trưởng đầu tiên của Bệnh viện Tai mũi họng Trung ương. Ông đã được bầu làm đại biểu Quốc hội các khóa II, III và IV; Ủy viên Ðoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch đầu tiên của Tổng Hội Y học, Phó Chủ tịch Hội Chữ thập Đỏ, Chủ tịch đầu tiên Hội Tai mũi họng Việt Nam. Năm 1983, GS. Trần Hữu Tước được thưởng Huân chương Ðộc lập hạng nhất. (*)

Giáo sư đã lâm bệnh và tạ thế ngày 23/10/1983, thọ 71 tuổi.

GS. Bác sĩ Trần Hữu Tước nhận danh hiệu Anh hùng Lao động năm 1966.

Ghi nhận những cống hiến, đóng góp to lớn của ông với đất nước, nhất là trong lĩnh vực Y học, ngày 30/10/1996, Nhà nước đã truy tặng Giáo sư Trần Hữu Tước Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học - kỹ thuật đợt một. Tiếp đó, năm 2005, Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội đã làm lễ đặt tên Trần Hữu Tước cho một đường phố ở phường Nam Đồng, quận Đống Đa. Năm 2013, tại Hà Nội, Bộ Y tế đã long trọng tổ chức lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh cố Giáo sư Trần Hữu Tước (1913 - 2013). Ðến dự Lễ kỷ niệm, có đồng chí Ðinh Thế Huynh, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Ðảng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương; các đồng chí Ủy viên Trung ương Ðảng: Nguyễn Thị Kim Tiến, Bộ trưởng Y tế; Phạm Vũ Luận, Bộ trưởng Giáo dục và Ðào tạo và gia đình cố GS Trần Hữu Tước… Qua cuộc đời và sự nghiệp của người có công đầu trong xây dựng và phát triển chuyên khoa Tai Mũi Họng ở Việt Nam, Chủ tịch đầu tiên của Tổng hội Y học Việt Nam, chúng ta có thể thấy xuyên suốt cả cuộc đời là tình yêu đất nước và mong mỏi được phục vụ Tổ quốc và nhân dân, đó cũng là mục tiêu phấn đấu suốt đời của Giáo sư. Mục tiêu này trong thời kỳ Pháp thuộc còn chung chung, được khẳng định khi nghe tin Cách mạng tháng Tám thành công và ngày càng sáng tỏ dưới sự lãnh đạo của Đảng, của Bác Hồ. Với mục tiêu bất biến đó, Giáo sư đã về nước một cách nhẹ nhàng, thầm lặng, đã rất tự nhiên, bình thản đi vào cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, đã dùng nó để vượt qua vạn biến, mọi gian nan thử thách và đã để lại cho chúng ta một tấm gương về phẩm giá của người trí thức Việt Nam yêu nước, một đảng viên được Bác Hồ trực tiếp tuyển chọn và bồi dưỡng. Giáo sư cũng đã để lại cho chúng ta một sự nghiệp tồn tại mãi mãi trong ngành y tế và trong Tổng hội Y học Việt Nam”.

Minh Vượng

Chú thích:

(*): Ngày 10 tháng 9 năm 1996, Chủ tịch nước Lê Đức Anh đã ký quyết định số 991 KT/CTN trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 cho 33 công trình, cụm công trình khoa học và công nghệ và 44 cụm tác phẩm thuộc lĩnh vực văn học - nghệ thuật.Trong đó Lĩnh vực Khoa học y - dược (13 giải) gồm: Giáo sư Hồ Đắc Di, Giáo sư Nguyễn Văn Hưởng, Giáo sư Đặng Vũ Hỷ, Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, Giáo sư Tôn Thất Tùng, Giáo sư Đỗ Xuân Hợp, Giáo sư Đặng Văn Ngữ, Giáo sư Đặng Văn Chung, Giáo sư Trần Hữu Tước, Giáo sư Nguyễn Xuân Nguyên, Giáo sư Trương Công Quyền, Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Tất Lợi, Bác sĩ Hoàng Tích Minh.

Tài liệu tham khảo:

- Bách khoa toàn thư Việt Nam.

-Tài liệu của Tổng Hội Y Học Việt Nam (2010).

- Báo Dân trí; Báo Nông nghiệp Việt Nam.