Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Với người Hà Nội, ngày 17-8 -1945 là ngày “xông lên đoạt trời”, giành lấy quyền sống trong độc lập, tự do với sức mạnh của toàn dân. Nhưng ít ai biết, có một người đã lặng thầm góp công sức không nhỏ vào sự kiện vĩ đại đó, khi đồng chí là nòng cốt của Việt Minh trong Tòa Thị Chính- đó là đồng chí Quản Xuân Nam (1911-1947)

* Tham gia sáng lập Hội truyền bá quốc ngữ (1938)

Ông sinh năm 1911 tại làng Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, tỉnh Bắc Ninh cũ (nay là tỉnh Hưng Yên), vùng đất của nhiều danh nhân văn hoá và các nhà cách mạng nổi tiếng như Nguyễn Công Hoan, Tô Hiệu....

Năm 1932, trên đất cảng Hải Phòng, ông Quản Xuân Nam đã tham gia hoạt động cách mạng. Sau đó, nhờ có sự dìu dắt của đồng chí Tô Hiệu, khi lên Hà Nội, ông xin được việc làm đánh máy ở Tòa Thị chính, hăng hái viết báo cổ động cho việc học chữ quốc ngữ như “Un mal à combatttre d’urgence: Le Analphabétesme” đăng trên báo L^’Efffort số ra ngày 10/9/1937 và một số bài báo nữa cũng đăng trên báo này chuẩn bị cho việc chống nạn mù chữ với bút danh X.N. Một cuốn sách nhỏ “Chống nạn thất học” đã được ông biên soạn lấy tên tác giả là Quản Xuân Hải. Bà Phạm Thị Vân (tức Trần Thị Hiền) người đồng chí, sau là bạn đời của ông đã bỏ tư trang ra để in cuốn sách này ở nhà in Lê Văn Tân và phát hành rộng rãi ở cả Hải Phòng, Hà Nội. Đầu năm 1938, đồng chí Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt cử ông Phan Thanh đến mời ông Nguyễn Văn Tố đứng ra thành lập Hội Truyền bá quốc ngữ (TBQN)…Buổi họp đầu tiên diễn ra tại nhà ông Phan Thanh, bầu ra Ban trị sự lâm thời: Ông Nguyễn Văn Tố là Hội trưởng, ông Bùi Kỷ là Phó hội trưởng, ông Phan Thanh là thư ký, ông Quản Xuân Nam là phó thư ký, ông Võ Nguyên Giáp là thủ quỹ.

Đồng chí Quản Xuân Nam (1911 - 1947).

Sau khi thành lập, Ban trị sự phân công các ủy viên phụ trách ban chuyên môn: ông Phan Thanh,Trưởng ban cổ động. Ông Võ Nguyên Giáp, Trưởng ban dạy học; ông Hoàng Xuân Hãn, Trưởng Ban tu thư; ông Quản Xuân Nam, Trưởng Ban khánh tiết chuyên lo kinh phí, trường lớp cho Hội hoạt động.

Ông Quản Xuân Nam quán xuyến mọi việc, lo kinh phí, kêu gọi các nhà hằng tâm hằng sản giúp Hội, tổ chức các buổi chiếu phim bán vé lấy tiền. Năm 1939, ông Phan Thanh mất, ông Quản Xuân Nam đảm nhiệm công việc Phó Hội trưởng kiêm trưởng Ban khánh tiết của Hội.

Những năm 1940-1944, mặc dù thực dân Pháp khủng bố khốc liệt, nhiều thanh niên học sinh vẫn tích cực đi truyền bá quốc ngữ khắp nội ngoại thành. Đặc biệt một số trường đã mở được thư viện. Gian nhà nhỏ của vợ chồng ông thuê, khi thì ở 63 Hà Trung, khi lại dọn xuống 80bis chợ Đuổi là nơi đi về, hội họp của ông Hoàng Minh Giám, Lê Thị Xuyến, Nguyễn Hữu Đang, Trần Kim Xuyến, Dương Đức Hiền, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyên Hồng…

Cùng các đồng chí trong tổ Việt Minh công chức ở Phủ Thống sứ và Toà Thị Chính bí mật chuẩn bị cho ngày 17/8/1945

Từ hoạt động trong Hội truyền bá quốc ngữ, ông Quản Xuân Nam đã bí mật chuyển sang hoạt động trong mặt trận Việt Minh. Cuối năm 1944, các tổ Việt Minh đã phát triển ở nhà in Tô-Panh, Minh Sang, Tin Mới… Ở Tòa thị chính, nơi ông Quản Xuân Nam làm việc, tổ Việt Minh gồm các ông Nguyễn Văn Tùng, Nguyễn Văn Quang, Phạm Văn Trừng có liên lạc với ông Tâm (Rỗ) là cơ sở Việt Minh trong Tòa Thống sứ. Ngày 16/8/1945, Tổng hội công chức khẩn cấp thông báo, cuộc mít tinh và diễu hành ủng hộ chính phủ bù nhìn định tiến hành vào ngày 18/8, chuyển sang 17/8/1945. Do đó, Tổng hội công chức chuẩn bị tổ chức mít tinh trên Quảng trường Nhà Hát Lớn. Ta chủ trương dứt khoát phải phá kỳ được cuộc mít tinh này. Tổ Việt Minh ở Tòa thị chính đã hoàn thành nhiệm vụ quan trọng: cung cấp tin tức và ủng hộ, tạo điều kiện vật chất cho cuộc mít tinh thành công. Ông Lê Trọng Nghĩa, nguyên cán bộ Xứ uỷ Bắc kỳ, uỷ viên Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội nói rõ: "Các anh có báo cáo với tôi lệnh tổ chức mít tinh của Tổng hội công chức. Trong số những công chức ở Toà thị chính và Phủ Thống sứ theo Việt Minh ủng hộ cuộc mít tinh,tích cực nhất là anh Tâm (rỗ) và anh Quản Xuân Nam, đã đề nghị phá cuộc mít tinh. Uỷ ban khởi nghĩa phân tích cụ thể tình thế và quyết định phải phá bằng được cuộc mít tinh này”.

Để chuẩn bị cho cuộc mít tinh chiều 17/8/1945, ông Quản Xuân Nam giao cho ông Phạm Văn Trừng, người quản lý Nhà Hát Lớn mở khóa cho ông Trần Lâm lên gác hai để ông Lâm thả lá cờ lớn từ ban công xuống trước tiền sảnh Nhà Hát trước hàng vạn đồng bào đang trào sôi khí thế cách mạng. Ông Nguyễn Dực, người có cảm tình với Việt Minh, phụ trách loa đài, micrô đã chuẩn bị chu đáo cho đại biểu Việt Minh lên diễn thuyết. Đó là một trận đánh tuyệt đẹp giữa thanh thiên bạch nhật, dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Xứ ủy và Thành ủy, Ủy ban Khởi nghĩa.

Nhân dân Hà Nội tham gia mít tinh ủng hộ Mặt trận Việt Minh
tại Nhà Hát lớn Hà Nội, ngày 17-8-1945 (Ảnh tư liệu BTLSQG).

Cách mạng thành công, ông cùng anh em trong Ban khánh tiết của Uỷ ban Nhân dân Thành phố lên trang trí trên quảng trường Ba Đình cho Lễ Độc Lập ngày 2/9/1945, sau đó, ông đi học lớp quân chính trên Sơn Tây rồi về làm Đại đội trưởng khu Bảy Mẫu, đồng thời làm Tổng thư ký Tổng hội Công chức Cứu quốc

Ngày 19/12/1946, cuộc kháng chiến bắt đầu và ông được cử làm Trưởng ban tản cư di cư trung ương, sau đó kiêm Tổng Thư ký Trung ương Đoàn Thanh niên Cứu quốc. Hàng vạn tấn máy móc, trang thiết bị từ Hà Nội chở lên Việt Bắc an toàn, có sự đóng góp tích cực của ông. Trên núi đồi của chiến khu đã mọc lên nhà máy gạch, nhà máy giấy, trại sản xuất nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp. Giữa lúc đó, Pháp oanh tạc xã Phú Minh (Thái Nguyên). Ông và hai đồng chí nữa bị mất ngay trong lửa bom đạn mù mịt. Cơ quan Trung ương Đoàn Thanh niên đã làm lễ truy điệu trọng thể liệt sỹ Quản Xuân Nam ngay tháng 6/1947.

Thương tiếc ông, những hợp tác xã, nhà máy do ông gây dựng nên đã mang tên ông. Ngày nay, mộ ông và hai đồng chí cùng hi sinh nằm trong nghĩa trang liệt sĩ xã Phú Minh. Người cán bộ của Đảng từ thời Mặt trận Dân chủ, đem ánh sáng văn hoá cho bao người dân lao động nghèo khổ đã góp phần tích cực vào thắng lợi của cuộc mít tinh ngày 17/8/1945 - ngày người Hà Nội đã xông lên đoạt trời, giành tự do, độc lập.

Phạm Kim Thanh