Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Xô Viết Nghệ Tĩnh là sự kiện cách mạng tiêu biểu của Đảng, của dân tộc mãi mãi in đẫm dấu son trong lịch sử. Có biết bao tấm gương thanh niên tiêu biểu khí phách cách mạng làm rạng danh Xô Viết Nghệ Tĩnh cho thế hệ con cháu mãi mãi noi theo. Nhân dịp kỷ niệm 68 năm Ngày Thương binh Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2015), và 85 năm Ngày Xô Viết Nghệ Tĩnh (12/9/1930-12/9/2015), bài viết này xin giới thiệu một số tấm gương anh hùng liệt sĩ tiêu biểu của tuổi trẻ Việt Nam trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh.

Nguyễn Đức Cảnh và quãng đời hoạt động tại Nghệ An

Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh, nguyên Bí thư xứ ủy Bắc Kỳ, được Trung ương phái về Nghệ An vào tháng 10 năm 1930, nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng với phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh.

Lúc bấy giờ, cơ quan xử ủy Trung Kỳ đóng tại Phủ Hưng Nguyên. Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh làm việc tại nhà riêng đồng chí Uông Nhật Vượng ở làng Đức Thịnh (nay thuộc Xã Hưng Lộc – Thành phố Vinh) và tạm trú ở nhiều nhà dân, trong đó có gia đình ông Nguyễn Trọng Hộ thuộc làng Yên Dũng Thượng (nay thuộc Phường Hưng Dũng – Thành phố Vinh). Cơ quan Xứ ủy phải hoạt động rất bí mật trong sự đùm bọc, che chở của các chi bộ Đảng và quần chúng cách mạng địa phương.

Một tháng trước khi Nguyễn Đức Cảnh về Nghệ An, cao trào cách mạng ở đây đã phát triển lên đỉnh cao với việc hình thành các vùng Xô Viết rộng lớn; đồng thời cũng là thời điểm bọn thống trị bắt đầu tiến hành cuộc khủng bố trắng dã man tàn khốc. Âm mưu của chúng là ra sức "làm cỏ" Nghệ Tĩnh với câu thề độc địa của Tôn Thất Đàn, Thượng Thư Bộ hình Triều đình Huế: "Hữu Nghệ Tĩnh bất phú, vô Nghệ Tĩnh bất cần" (có Nghệ Tĩnh không giàu, không có Nghệ Tĩnh cũng không nghèo), hàm ý là cứ mặc sức phá sạch, giết sạch, có chết hết dân Nghệ Tĩnh cũng không sao.

Từ giữa tháng 9 năm 1930, thực dân Pháp đã điều đến Nghệ Tĩnh cả một lực lượng, vũ trang khá lớn, gồm đủ các loại lính khố xanh, khố đỏ, lê dương. Khó mà kể hết những hành động khủng bố dã man của địch trên đất Nghệ Tĩnh. Louis Marty, Giám đốc Sở Liêm Phóng Đông Dương đã phải thừa nhận: "Trong 70 năm trời thống trị, chưa bao giờ chúng ta phải đàn áp đến như thế!".

Từ tháng 1 năm 1931, khi Nguyễn Khoa Kỳ vừa nhậm chức Tổng đốc Nghệ An, y đã bày trò mới là "rước cờ vàng" và phát triển "thẻ quy thuận" nhằm lừa phỉnh, ép buộc cán bộ, đảng viên và quần chúng cách mạng "quy thuận" chính phủ bảo hộ.

Trước tình hình đó, Xứ ủy Trung kỳ đã chỉ đạo các cấp bộ Đảng phối hợp với việc đấu tranh chống khủng bố với việc chống đầu thú, vạch mặt của địch, uốn nắn những biểu hiện hữu khuynh hoặc manh động tả khuynh trong biểu tình, đấu tranh… Công tác tư tưởng lúc bấy giờ được đặc biệt chú trọng. Nguyễn Đức Cảnh được bầu là Ủy viên thường vụ Xứ ủy Trung kỳ, phụ trách tuyên huấn. Mang bí danh là "Trinh", là "Bé Con", với dáng người thon nhỏ, nhanh nhẹn, đôi mắt to, sáng ngời, Nguyễn Đức Cảnh đã ngày đêm lăn lộn với phong trào, đi sâu đi sát đời sống quần chúng để chỉ đạo cụ thể việc chống lại âm mưu thủ đoạn xảo quyệt của địch, bảo vệ thành quả Xô Viết.

Nguyễn Đức Cảnh đã cùng với Nguyễn Phong Sắc (tức Thịnh), Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Xứ ủy Trung kỳ, thường xuyên mở các lớp huấn luyện để nâng cao trình độ chính trị, văn hóa cho cán bộ xuất thân thành phần công nhân, nông dân và dân nghèo thành thị.

Lúc bấy giờ, tại cơ quan Xứ ủy, từ in ấn, họp hành, huấn luyện đều hết sức bí mật, thường phải hoạt động trong buồng kín, ban ngày phải vạch mái tranh để lấy ánh sáng, còn ban đêm phải thắp nến và che kín không cho ánh sáng lọt ra ngoài. Trong điều kiện như vậy, Nguyễn Đức Cảnh vẫn thường xuyên viết bài và phụ trách các tờ báo của Xứ ủy; đồng thời tích cực giúp đỡ các Tỉnh ủy, huyện ủy duy trì và phát triển các tờ báo Đảng. Có thể nói đây là thành tích nổi bật của Nguyễn Đức Cảnh trong thời điểm ấy. Quả thật chưa bao giờ, ở Nghệ Tĩnh lại xuất hiện nhiều báo chí cách mạng như trong thời kỳ Xô Viết Nghệ Tĩnh, nhất là cuối năm 1930, đầu năm 1931. Xứ ủy có báo Người lao động, Công nông binh, Chỉ đạo, Vô sản, Tranh đấu.Tỉnh ủy Nghệ An có báo Tiến lên; tỉnh ủy Hà Tĩnh có báo Bôn Sơ Vích, Bước tới. Các huyện ủy Hưng Nguyên có báo Sản nghiệp; Nam đàn có báo Giác ngộ; Thanh Chương có báo Nhà quê; Anh Sơn có báo Gương Vô sản; Quỳnh Lưu có báo Tia sáng, Lao Động;Nghi Lộc có báo Dân Nghèo; Can Lộc có báo Tự cứu; Thạch Hà có báo Tiếng gọi; Đức Thọ có báo Cổ động; Cẩm Xuyên có báo Bước tới...

Hàng loạt báo chí xuất hiện trong thời kỳ Xô Viết Nghệ Tĩnh là một thứ vũ khí sắc bén của các Đảng bộ, đã góp phần đáng kể trong việc phổ biến tin tức, hướng dẫn phong trào, trang bị lý luận cho cán bộ, đảng viên, lên án tội ác của địch và đạp lại những luận điệu tuyên truyền xuyên tạc của chúng. Nghiên cứu nhiều số báo của các Huyện ủy, chúng ta không khỏi ngạc nhiên khi nhận thấy rằng, chất lượng các bài viết không thua kém bao nhiêu so với các tờ báo của Xứ ủy, Tỉnh ủy về cả nội dung và hình thức. Đó là kết quả của sự chỉ đạo của tập thể Xứ ủy, Tỉnh ủy và cố gắng của nhiều người viết, song chắc chắn là có phần đóng góp của Nguyễn Đức Cảnh, Ủy viên thường vụ Xứ ủy, đặc trách công tác tuyên huấn, người đã từng viết bài cho báo cáo Đồng lòng tranh đấu, Cờ đỏ, Tin tức ở Hải Phòng với các bút danh Trọng, Quý, Vũ và đã trực tiếp phụ trách báo Lao động cùng tạp chí Công hội đỏ của Công hội Bắc kỳ. Nguyễn Đức Cảnh còn hướng dẫn kỹ thuật in ấn cho cán bộ ấn loát của các cấp ủy (những năm 1926 – 1927, Nguyễn Đức Cảnh đã từng làm thợ sắp chữ ở nhà in Mạc Đình Tư – Hà Nội).

Từ đầu tháng 3 năm 1931 đến khoảng giữa tháng 4 năm 1931, Nguyễn Phong Sắc cùng Lê Mao vào Sài Gòn dự Hội nghị Trung ương do Tổng Bí thư Trần Phú chủ tọa, Nguyễn Đức Cảnh thay mặt Bí thư Xứ ủy quán xuyến mọi công việc lớn nhỏ của Xứ ủy Trung kỳ.

Chân dung đồng chí Nguyễn Đức Cảnh.

Vào một đêm cuối tháng 4 năm 1931, đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đã bị Pháp bắt tại làng Yên Dũng Hạ (nay thuộc phường Bến Thủy – Thành phố Vinh).

Đời chiến đấu của Nguyễn Đức Cảnh còn tiếp tục hơn một năm nữa trong nhà tù đế quốc. Tuy tuổi đời mới 22, 23 nhưng Nguyễn Đức Cảnh đã trở thành một chiến sỹ cộng sản rắn rỏi, đã cùng Xứ ủy Trung kỳ chiến đấu gay go quyết liệt chống lại những hành động khủng bố dã man và âm mưu xảo quyệt của địch đối với tổ chức Đảng và quần chúng cách mạng ở Nghệ Tĩnh. Khi phạm sai lầm, khuyết điểm, đồng chí đã tự chỉ trích bôn sơ vích, không bi quan, dao động; lúc bị bắt, bị tù vẫn giữ khí tiết người cộng sản cho tới giờ bước lên máy chém.

Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đã nêu một tấm gương sáng ngời về lập trường kiên định, về tác phong công nhân với nhiệt tình cháy bỏng, đức tính khiêm tốn giản dị và nghị lực phi thường của một người cộng sản chân chính.

Phạm Thị Dung – Người cầm cờ đi đầu trong cuộc biểu tình ngày 7/11/1930 của nhân dân Can Lộc

Phạm Thị Dung sinh năm 1910, quê ở làng Kẻ Lù, tổng Phù Lưu, nay là xã Tân Lộc, huyện Can Lộc. Là một người con gái thông minh và hiền lành, lại sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Cha và chú ruột là những người đã tham gia tích cực trong phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp ở quê nhà. Anh ruột là đảng viên Đảng Tân Việt và rồi trở thành Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam ngay từ khi mới thành lập. Sẵn có tinh thần yêu nước, được tiếp xúc với tầng lớp thanh niên tiến bộ lúc bấy giờ như Hồ Ngọc Tàng, Hồ Thân, Mai Hưu, Hồ Thuyết… sau này đều là những chiến sĩ kiên cường, những đảng viên ưu tú của Đảng Cộng sản, Phạm Thị Dung sớm được giác ngộ cách mạng và có ý thức đấu tranh chống giặc ngoại xâm. Qua sự tận tình dìu dắt của các đồng chí, chị đã tham gia một số hoạt động cách mạng như đưa chuyển tài liệu, dẫn đường, quyên góp tiền bạc giúp đỡ các đồng chí trong công tác. Khi Chi bộ Đảng ở Kẻ Lù được thành lập, chị đã sớm đứng vào hàng ngũ những người cộng sản, tiên phong trong các hoạt động cách mạng.

Dựa vào công việc gia đình, Phạm Thị Dung đã đi khắp nơi trong tổng Phù Lưu để tuyên truyền giác ngộ cách mạng cho quần chúng, xây dựng các cơ sở cách mạng, nhất là vận động chị em phụ nữ ở vùng Hạ Can Lộc, chuẩn bị tham gia đấu tranh cách mạng khi Đảng phát động. Vất vả, cực nhọc, đi đêm về hôm, mang đủ tiếng dèm pha của những kẻ xấu bụng nhưng chị vẫn không nản, một lòng tin tưởng vào tương lai của phong trào cách mạng, tin vào sức mạnh quần chúng nhân dân. Khi thấy công tác có kết quả, phong trào đấu tranh đi lên, chị vô cùng phấn khởi. Việc chung là vậy còn tình riêng chị vẫn không quên. Chị đã hứa hôn với một đồng chí trong chi bộ, hẹn sau cuộc biểu tình ngày 7/11/1930 sẽ tiến hành lễ cưới.

Để thiết thực kỷ niệm Cách mạng tháng Mười Nga, năm 1930, huyện ủy Can Lộc quyết định tổ chức một cuộc biểu tình qui mô lớn của nhân dân Hạ Can Lộc kéo về huyện lỵ đấu tranh. Công tác chuẩn bị được tiến hành rất chu đáo, khẩn trương. Như bao lần đấu tranh trước, chị Phạm Thị Dung được giao nhiệm vụ tổ chức vận động quần chúng tham gia cuộc biểu tình. Suốt mấy ngày liền không nghỉ, chị đi qua từng xóm, từng tổ, kiểm tra thật tỷ mỷ mọi công việc, ai cầm cờ, ai cầm bằng khẩu hiệu, khẩu hiệu gì, ai hô khẩu hiệu, bắt nhịp cho đều, cho vang xa, ai đánh trống, gõ mõ…

Chiều tối ngày 7/11/1930 cuộc biểu tình bắt đầu. Quần chúng nhân dân vùng Hạ Can Lộc từ các xã Ngọc Mỹ, Thanh Dương, Đỉnh Lữ, Đại Lữ, Yên Điềm… đội ngũ chỉnh tề, băng cờ bay phần phật, tiếng trống mõ liên hồi, các khẩu hiệu hô vang, khí thế rung trời chuyển đất băng qua Chợ Lù, vượt đường Truông Gió, tập trung tại chợ Đình Sóc. Tại đây, chị Phạm Thị Dung, Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam thay mặt ban lãnh đạo, đứng trên bệ cột cờ nói chuyện với quần chúng, nói rõ mục đích ý nghĩa của cuộc biểu tình tuần hành thị uy, kêu gọi nhân dân chống áp bức cường quyền, động viên khí thế quần chúng, tuyên bố kỷ luật đi đường, rồi hô vang một số khẩu hiệu. Quần chúng rất phấn khích reo vang long trời lở đất tiến về huyện lỵ Can Lộc, đi đầu cầm cờ là chị Phạm Thị Dung. Cả đoàn khoảng nghìn người rầm rập tiến lên như nước vỡ bờ vừa đi vừa hô vang khẩu hiệu:

- Đả đảo bọn đế quốc phong kiến giết người.

- Chống sưu cao thuê nặng

- Ủng hộ Liên bang Xô viết Công nông.

Khi đoàn biểu tình đến gần cầu Nghèn, bọn lính khố xanh trong đồn đã hốt hoảng nổ súng, một số người trúng đạn. Chị Phạm Thị Dung vẫn bình tĩnh thét lên "hãy giữ vững hàng ngũ". Ngọn cờ búa liềm trên tay chị vẫn bay phần phật trước gió, như vẫy gọi đoàn người tiếp tục tiến lên. Một tiếng súng nổ, chị Dung ngã xuống tay còn cầm chắc cán cờ và miệng vẫn còn hô thêm "anh chị em hãy bình tĩnh tiến lên".

Chị Phạm Thị Dung đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ, tròn 20 tuổi, không thực hiện được dự định lễ cưới của mình, tiệc mừng thắng lợi đấu tranh. Chị hy sinh là một tổn thất to lớn cho Đảng bộ địa phương và phong trào đấu tranh của nhân dân Can Lộc. Nhưng tấm gương chiến đấu dũng cảm của chị Phạm Thị Dung mãi mãi là nguồn động viên khích lệ quần chúng nhân dân tham gia đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược và bè lũ tay sai, giành chính quyền về tay nhân dân, thực hiện được ước nguyện cao cả và niềm tin cháy bỏng của chị vào sự tất thắng của sự nghiệp cách mạng.

Đồng chí Trần Hữu Thiều – người chiến sỹ kiên trinh

Trần Hữu Thiều bí danh là Nguyễn Trung Thiên, sinh ngày 11/6/1906 tại làng Dương Xuân (nay thuốc xã Lĩnh Sơn, huyện Anh Sơn, Nghệ An). Sinh trưởng trong vùng quê giàu truyền thống yêu nước nên đồng chí sớm giác ngộ ý thức dân tộc. Năm 21 tuổi (1927), Trần Hưu Thiều đã là một trong bảy hội viên Hội Thanh Niên Cách mạng ở Dương Xuân. Năm 1929, đồng chí trở thành một trong những Đảng viên Đông Dương Cộng sản Đảng đầu tiên ở quê nhà. Đồng chí được chỉ định làm ủy viên Ban chấp hành Tổng nông hội tỉnh Nghệ An.

Đầu tháng 1 năm 1930, Kỳ bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ở Trung kỳ phái Trần Hữu Thiều vào công tác tại Hà Tĩnh. Tuy gia cảnh khó khăn: mẹ già yếu, vợ lại sắp sinh con đầu lòng, nhưng đồng chí vẫn hăng hái lên đường làm nhiệm vụ.

Vào Hà Tĩnh, Trần Hữu Thiều đã dựa vào những thành viên tích cực, nòng cốt trong tổ chức Sinh hội trường Tiểu học Pháp – Việt thị xã Hà Tĩnh để thành lập chi bộ Đảng, làm hạt nhân mở rộng tổ chức ra các phủ huyện trong tỉnh.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, Trần Hữu Thiều đã phối hợp với các đồng chí trong nhóm Đông Dương Cộng Sản liên đoàn ở Hà Tĩnh mở Hội nghị thành lập Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Hà Tĩnh vào cuối tháng 3/1930. Hội nghị đã bầu Ban Chấp hành lâm thời của Đảng bộ do Nguyễn Trung Thiên (Trần Hữu Thiều) làm Bí thư.

Trần Hữu Thiều có uy tín cao đối đảng viên, cán bộ và các tầng lớp nhân dân trong tỉnh. Đồng chí luôn hòa mình vào quần chúng và có phương pháp tuyên truyền, giải thích đường lối cách mạng bằng lời lẽ giản dị, bình dân. Để dễ dàng đi lại hoạt động, đồng chí thường phải ngụy trang che mắt địch, khi thì mặc như nông dân, lúc bận áo dài lương làm thầy thuốc, có khi lại khoác âu phục làm thầy giáo…

Chân dung đồng chí Trần Hữu Thiều.

Chính quyền phong kiến thực dân ở huyện Anh Sơn truy tìm "tên cộng sản lợi hại Trần Hữu Thiều" mãi không ra tung tích, bèn giở thủ đoạn đê hèn là bắt giam bà mẹ già và người vợ (mới sinh con) của đồng chí. Tuy lòng thương mẹ, nhớ vợ con da diết và căm phẫn tốt độ kẻ thù hung hãn, nhưng Trần Hữu Thiều vẫn bình tĩnh, sáng suốt chỉ đạo phong trào với nghị lực phi thường.

Cuộc biểu tình lịch sử ngày 1/8/1930 của 500 nông dân Can Lộc cùng hàng loạt đấu tranh khác tại Hà Tĩnh đồng khởi diễn ra trong ngày chống chiến tranh đế quốc là có sự lãnh đạo và tổ chức của Tỉnh ủy lâm thời Hà Tĩnh do Trần Hữu Thiều đứng đầu.

Cuộc đấu tranh của nông dân huyện Cẩm Xuyên ngày 9/9/1930, thực dân Pháp đã bắn chết 7 người, Trần Hữu Thiều đã làm câu đối viếng các liệt sĩ nhằm khích lệ tinh thần đấu tranh của quần chúng:

Chết thế mới anh hùng, giọt máu Hồng Bàng rơi xuống đất,

Sống kia bầy nô lệ, nhờ hơi bạch quỷ tội nghiêng trời!

Trần Hữu Thiều đã có công lao to lớn với cao trào cách mạng ở Hà Tĩnh từ những ngày đầu đấu tranh. Cuối tháng 9/1930, trong Đại hội đại biểu Đảng bộ Hà Tĩnh lần thứ nhất, Trần Hữu Thiều đã đề cử Nguyễn Thiếp (quê Phủ Việt, Thạch Hà) làm Bí thư Tỉnh ủy, còn đồng chí xin được trực tiếp chỉ đạo phong trào đấu tranh ở huyện Can Lộc. Đề nghị của đồng chí được Đại hội nhất trí.

Với cương vị là Ủy viên Thường vụ Tỉnh ủy Hà Tĩnh, trong khi đang làm nhiệm vụ ở Can Lộc, Trần Hữu Thiều bị sa lưới địch vào sáng 22/11/1930.

Vào tù, mặc dù bị tra tấn dã man, Trần Hữu Thiều đã tỏ rõ khí phách anh hùng của con người xứ Nghệ, không khuất phục trước kẻ thù. Đồng chí vẫn lạc quan yêu đời và làm thơ tặng các bạn chiến đấu:

Tao ở trong lao nhớ bay hoài,

Nhớ Hoàng, nhớ Thọ, lại nhớ Mai.

Nhớ Đào nực thở, Long răng trắng,

Nhớ Chế quăn râu, Húc cẳng dài.

Nhớ Lực huyện Can người loẳn choẳn,

Nhớ Huê thị xã tóc ngang vai…

Trần Hữu Thiều đã bị cầm tù nhưng vẫn làm cho kẻ thù ngày đêm lo lắng, vì uy tín của đồng chí là niềm cổ vũ cho quần chúng đấu tranh. Vì vậy, bọn chúng đã ngầm đưa đồng chí về xử bắn tại thôn Phù Minh, huyện Can Lộc vào ngày 11/02/1931. Đồng chí đã hy sinh ở tuổi 25.

Để tỏ lòng biết ơn Nguyễn Trung Thiên, người Bí thư Tỉnh ủy lâm thời của Đảng bộ Hà Tĩnh, sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cấp ủy Đảng địa phương nơi đồng chí hy sinh đã đặt tên cho xã mình là Thiên Lộc.

Lan Phương (tổng hợp)

Tài liệu tham khảo:

- Tuổi trẻ anh hùng, Tập 1, in lần thứ 2, Nxb Thanh Niên, 1969.

- Bảo tàng cách mạng Việt Nam – Sở Văn hóa thông tin Nghệ An, Xô Viết Nghệ Tĩnh (1930 – 2000), Xí nghiệp in Nghệ An, 2000.