Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Năm 1401, "Hồ Hán Thương sai làm hộ tịch trong cả nước, biên hết vào sổ những nhân khẩu từ 2 tuổi trở lên và lấy số hiện tại làm thực số, không cho phép người lưu vong mà vẫn biên trong sổ. Yết thị cho các phiên trấn hễ có người kinh nào trú ngụ thì đuổi về nguyên quán". Việc làm này dẫn đến kết quả "Sổ làm xong thì số người từ 15 tuổi trở lên 60 tuổi trở xuống gấp bội so với trước".

Trước đây tình hình dân phiêu tán, số lượng người ở miền xuôi, ở thôn quê phiêu bạt, trú ngụ ở các trấn, lộ để trốn tránh nghĩa vụ đối với nhà nước rất lớn. Do đó, nhà Hồ bắt họ phải về nguyên quán. Việc làm này nhằm mục tiêu: Thực hiện quyền quản lý xã hội có hiệu lực của nhà nước, nắm vững nguồn nhân lực để huy động nghĩa vụ phu thuế, binh địch. Nhờ đó vào năm 1402 sử chép: "Điểm binh càng nhiều" đáp ứng đòi hỏi cấp bách làm thế nào có được 100 vạn quân để chống giặc Bắc.

Cũng trong thời gian này, Hồ Quý Ly đưa ra chính sách sửa đổi thuế khoá, quản lý chợ búa, thống nhất đơn vị đo lường. Trên cơ sở kiểm điểm số dân, lập sổ khai báo ruộng đất với chính sách hạn điền, Hồ Quý Ly đã thực hiện chính sách thuế khoá có sửa đổi theo hướng giảm nhẹ nhiều. Nét độc đáo của chính sách giảm thuế là miễn thuế cho trẻ em và đàn bà goá (dù họ có ruộng đất), "đó là chính sách khoan hồng đối với dân".

Cùng với việc sửa đổi thuế khoá, Hồ Quý Ly đã tiến hành một loạt biện pháp để quản lý mạng lưới chợ búa như việc đặt chức thị giám (người coi chợ); việc quản lý các thuyền buôn của các thương nhân nước ngoài; ban hành cân, thước, thưng, đấu để thống nhất việc đo lường; định giá tiền giấy cho việc mua bán với nhau vào năm 1403.

Tranh minh họa. Nguồn internet.

Về văn hoá - giáo dục

Sau khi lên làm vua, Hồ Quý Ly đã sớm quan tâm đến việc khoa cử. Từ những năm cuối thế kỷ XIV, khi giữ chức Nhập nội phụ chính thái sư nắm thực quyền trong triều đình đời Thuận Tông (1388 - 1389), năm 1396 Hồ Quý Ly đã quy định cách thức thi cử nhưng chưa thực hiện được. Đến tháng 8/1400 đã tổ chức thi thái học sinh. Sử chép "mùa thu tháng 8 Hồ Quý Ly thi thái học sinh. Lấy đỗ bọn Lưu Thúc Kiệm 20 người, Nguyễn Trãi, Lý Tử Tấn, Võ Mộng Nguyên, Hoàng Hiếu, Nguyễn Thành đều đỗ kỳ này".

Đến năm 1400, nhà Hồ lại định thể thức chọn nhân tài, lấy tháng Tám âm lịch hằng năm tổ chức thi chọn nhân tài để bổ sung, thay thế vào những vị trí còn thiếu và những vị trí quan chức yếu kém. Phép thi phỏng theo lối văn tự ba trường của nhà Nguyên nhưng chia làm 4 kỳ và thêm kỳ thi viết chữ và thi toán. Có lẽ đưa thi viết chữ và thi toán vào khoa cử ở nước ta thời trung đại chỉ có nhà Hồ.

Hồ Quý Ly có một học lực sân rộng, ông từng đọc và có suy nghĩ riêng về nho học Đường, Tống và không theo khuôn khổ những điều đã định sẵn. GS Bùi Duy Tân đã nói về ông "tuy học theo nho gia, nhưng cũng như Chu Văn An, ông (Hồ Quý Ly) không tự câu thúc mình trong khuôn khổ của Nho gia theo sách vở Tống, Nho. Chính vì một tinh thần hoài nghi, một đầu óc tìm tòi sáng tạo táo bạo đó của ông đã làm cho nhiều thế hệ nhà Nho sửng sốt, bàng hoàng".

Là môn đệ của đạo Nho, Hồ Quý Ly muốn khôi phục, tìm hiểu đúng cội nguồn từ Khổng Tử, nhưng ông thiên về hành động thực tiễn hơn là luận bàn trên lý thuyết. Chính vì những điều đó mà Hồ Quý Ly khôi phục lại thi cử và đưa kinh nghi vào nội dung thi chọn nhân tài. Những nét thay đổi đó cho thấy Hồ Quý Ly vẫn lấy học thuyết Nho gia làm nội dung đào tạo, tuyển chọn trí thức, quan lại nhưng phóng khoáng hơn và thực dụng hơn. Phóng khoáng ở chỗ dành cho người học và người thi một khoảng cách để họ suy nghĩ về những điểm còn nghi ngờ trong kinh điển của thánh hiền, mở lối cho tư duy sáng tạo.

Và thực dụng hơn là ở chỗ đưa toán vào nội dung thi. Một người đã đỗ đạt phải có tri thức toán, tuy còn đơn giản nhưng rất cần thiết trong đời sống xã hội. Năm 1405, Hồ Hán Thương đã lại sai bộ Lễ thi chọn nhân tài, lấy đỗ 170 người trong đó có Hồ Ngạn Trần và Lê Củng Thần sung làm Thái học sinh lý hành và 6 người sung làm Từ Thiện đường học sinh (nhà học của Thái tử). Đây là khoa thi Thái học sinh nhằm cấp tốc chọn người bổ sung cho bộ máy nhà nước vương triều Hồ vừa mới dựng.

(còn nữa)
Dương Tuấn