Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Tình hình thế giới biến chuyển trong những năm 1936-1939, Đảng Cộng sản Đông Dương đã đề ra những nhiệm vụ cách mạng mới phù hợp với xu thế phát triển của cách mạng thế giới. Theo đó, nhiệm vụ chống đế quốc phong kiến tạm gác lại, thay vào đó là nhiệm vụ đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ, cơm áo và hòa bình.

Cuộc vận động dân chủ 1936-1939 đã đạt được những kết quả quan trọng, trong đó có sự đóng góp không nhỏ của báo chí cách mạng. Thông qua báo chí, các trí thức cách mạng đã công khai đấu tranh, đại diện đòi quyền lợi hợp pháp cho quần chúng nhân dân.

Cuộc đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ diễn ra quyết liệt trên cả 3 kỳ, tuy nhiên Trung kỳ là nơi diễn ra quyết liệt và đạt được hiệu quả cao nhất, cụ thể đó là các cuộc vận động bầu cử và tranh cử vào Viện Dân biểu Trung kỳ. Viện Dân biểu Trung kỳ là tổ chức tư vấn cho chính quyền Pháp về các vấn đề kinh tế, tài chính, xã hội. Những cơ quan “dân biểu” thực chất là các thiết chế bù nhìn, hữu danh vô thực. Thành viên của Viện phần lớn là do người Pháp chọn ra từ trong tầng lớp người thượng lưu bản xứ, có thái độ thân Pháp, họ là những người có quyền ứng cử và bầu cử, trong khi đó đại bộ phận nhân dân lại không có bất cứ quyền lợi gì. Do đó, để nhân dân có tiếng nói, Đảng đã chủ trương phát động cuộc bầu cử và tranh cử, thông qua hoạt động này nhân dân có quyền bầu ra những người “nói được làm được” để “giúp dân giúp nước”.

Hỗ trợ một cách đắc lực cho cuộc đấu tranh này không thể không nói tới vai trò của tờ “Sông Hương tục bản”, đúng như nhận định trong cuốn “Tổng quan lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam (1925 - 2010)”: “Sông Hương tục bản” tuy chỉ tồn tại gần 4 tháng, nhưng đã ghi lại những chiến công bất hủ trong một thời kỳ lịch sử đấu tranh ở Trung kỳ”.

Nhà văn Phan Khôi chủ bút tờ báo Sông Hương tiền thân của báo Sông Hương tục bản.

Cuộc vận động bầu cử vào Viện Dân biểu Trung kỳ là cuộc vận động bầu cử đầu tiên do Đảng Cộng sản Đông Dương phát động và lãnh đạo quần chúng nhân dân tham gia, dưới danh nghĩa “Mặt trận Bình dân”. Mục đích của phong trào nhằm tố cáo, hạ thấp uy tín của tay sai, đồng thời thông qua đó lôi kéo các tầng lớp nhân dân lao động, thức tỉnh họ về quyền lợi, ý thức chính trị và củng cố niềm tin vào sức mạnh đoàn kết, biến cuộc tranh cử thành một phong trào phản kháng mạnh mẽ của quần chúng. Để phục vụ cho công tác vận động quần chúng và hướng dẫn phong trào trong cuộc tranh cử, Xứ ủy Trung kỳ chủ trương tiếp tục đẩy mạnh hoạt động trên mặt trận báo chí công khai. Lúc này tờ Nhành Lúa do Xứ ủy chủ trương xuất bản, trong thời gian hoạt động từ ngày 15/1/1937 đến ngày 19/3/1937 đã ra được 9 số, sau đó bị chính quyền Pháp đình bản. Nhân lúc đó tờ báo Sông Hương của Phan Khôi gặp khó khăn về tài chính đang phải tạm ngừng hoạt động. Theo chủ trương của Đảng “chuyển báo đã được phép từ trước, không cách mạng thành cách mạng, bằng cách mua lại hoặc thuê lại”, vì thế tờ Sông Hương được mua lại và tái bản với tên mới “Sông Hương tục bản” từ ngày 19/6/1937.

Báo vẫn để tên người sáng lập là Phan Khôi nhằm giữ thế hợp pháp về hình thức, song chủ nhiệm là Nguyễn Cửu Thạnh - một nhân sĩ dân chủ gần với Đảng, Ngô Đức Mậu được phân công làm Thư ký tòa soạn. Trụ sở của tòa soạn được đặt tại số 68, phố Jules Ferry, Huế. Những bài vở chính được Phan Đăng Lưu và Tôn Quang Phiệt trực tiếp chỉ đạo, viết ở Huế rồi gửi ra Vinh cho Ngô Đức Mậu sắp xếp, trình bày, viết thêm tin cho đầy trang, sửa bản in thử do Nhà in Vương Đình Châu ở Vinh in và phát hành ngay tại đó.

Chân dung đồng chí Phan Đăng Lưu cây viết chính của báo Sông Hương tục bản.

Trên thực tế, báo “Sông Hương tục bản” vừa là cơ quan tuyên truyền, vừa là trung tâm chỉ huy cuộc đấu tranh của quần chúng do Đảng lãnh đạo tại Trung kỳ. Một mặt, các cán bộ cách mạng lãnh đạo cuộc vận động tranh cử và thuyết phục dân chúng, dù họ không có quyền bầu cử và ứng cử, tham gia tích cực vào các cuộc tranh cử, nhưng đây chính là cơ hội để họ biểu thị nguyện vọng và bảo vệ lợi ích chính đáng của mình. Mặt khác, dưới danh nghĩa “Mặt trận bình dân”, phía cách mạng đã chủ động vận động mạnh mẽ các tầng lớp thân hào, nhân sĩ, tiến bộ ở Trung kỳ - những người có quyền bầu cử và ứng cử. Trong tầng lớp này, một bộ phận có quyền lợi gắn với chính quyền thực dân, song nhiều người có tinh thần yêu nước và có uy tín trong nhân dân. Quán triệt đúng đường lối lãnh đạo của Đảng, dựa vào sự ủng hộ mạnh mẽ của quần chúng và sự khéo léo bền bỉ của các cơ sở Đảng ở Trung kỳ, nhất là ở Huế, Thanh Hóa, Nghệ An, chúng ta đã rất thành công trong việc vận động thân hào, nhân sĩ. Một số người nhận là cử tri cho “Phe bình dân”, một số người nhận bỏ phiếu cho “Phe bình dân”. Đi đôi với lôi kéo, vận động tuyên truyền, tờ “Sông Hương tục bản” nói rõ nguyên tắc tham gia bầu cử của Phe bình dân: “không kể thanh niên hay lão đại, tân học hay cựu học, hễ thành tâm với dân với nước mà mưu việc công ích thì chúng tôi hết sức ủng hộ”. Đồng thời nhắc nhở “Xin các ông đi ứng cử nên xem xét trước tư cách mình không đủ sức thì nên tự cáo lui trước đi. Xin các ngài đi bầu cử phải xem xét cho kỹ càng, chọn hạng người dám nói, dám làm mới có thể thay mặt cho mình mà mưu cầu quyền lợi cho dân chúng được”.

Trong số 5 (ra ngày 14/7/1937), Sông Hương tục bản đã đăng bản “Chương trình của chúng tôi”, gồm 4 phần trong đó nêu ra các mục tiêu cải cách nhằm bảo đảm các quyền dân sinh, dân chủ, thiết thực và tối thiểu cho các tầng lớp dân chúng như: “Mở rộng quyền hạn Viện Dân biểu”, “Đi đến phổ thông đầu phiếu”, “Sửa đổi chế độ thuế thân”; “Giảm thuế điền thổ và bỏ hẳn bách phân phụ hạp, bỏ tu tích”; “Bỏ các độc quyền về rượu và thuốc phiện”… Việc nêu cao tinh thần đoàn kết và thiết thực đáp ứng đúng nguyện vọng cụ thể của nhiều tầng lớp nhân dân nên bản chương trình được đông đảo dân chúng Trung kỳ hoan nghênh, hưởng ứng.

Trong khi đó các nghị sĩ thuộc chính quyền thực dân như Lê Thanh Cảnh, Trần Bá Vinh, Nguyễn Quốc Túy… thuộc phe thân chính quyền thực dân đã tiến hành nhiều hình thức mua chuộc các cử tri. Ngay khi tình trạng này xảy ra, Sông Hương tục bản (số 3) đã nghiêm khắc lên án: “Vì sẵn có một bọn người khốn nạn lợi dụng cái chỗ làm qua chuyện của các bạn đó để lọt vào nghị trường kiếm một chân nghị viên để mưu đồ lợi ích riêng, để chạy cửa này, chui cửa nọ, kiếm miếng này miếng khác, mặc kệ dân miễn mình có đồ lãnh thầu, có thuốc phiện hút, có tiền đánh bạc, có lương thường trực để chơi gái Sông Hương”. Chính vì vậy “các bạn chớ vì một chén rượu, một số tiền, một tiếng hứa suông, một lời dọa hẩm mà làm sai mất cái phận sự của một người dân đi bầu cử trong giờ nghiêm trọng này”.

Đi đôi với các bài xã luận, bình luận, có nhiều thể loại văn học xoay quanh chủ đề này, làm cho Sông Hương tục bản thể hiện những nét sắc sảo, đậm đà, vui tươi. Những bài tiểu phẩm đả kích sâu cay, trực diện những tên tai to mặt lớn, nhiều năm làm quan nghị, “đắc cử nhiều khóa, ra vào quan Thượng, quan Khâm như đi chợ”… Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, báo chí Việt Nam đả kích đích danh bọn buôn dân bán nước.

Các bài viết như: “Chương trình dự thảo của dân biểu Trung Kỳ” (số 13), “Bức thư công khai kính gửi các ông dân biểu Trung Kỳ” và “Chương trình hành động của ông nghị Huỳnh Văn Trần, Bình Định”đã nêu phương hướng, nhiệm vụ hành động mà quần chúng nhân dân và cử tri đòi hỏi “các nghị viên”, đồng thời là chỗ dựa về mặt chính trị - xã hội cho các nghị viên dân chủ đấu tranh với các thế lực phản động trong và ngoài Viện.

Cuộc vận động tranh cử và bầu cử tại Trung kỳ đã thực sự trở thành một cuộc đấu tranh công khai chống lại chính quyền thực dân và tay sai, thu hút được đông đảo quần chúng nhân dân tham gia. Bằng những cách làm hiệu quả, 18 người của Mặt trận Dân chủ trúng cử, trong tổng số 49 người vừa bầu vừa cho chính quyền chỉ định. Đây là thắng lợi to lớn của phong trào đấu tranh dân chủ, khiến chính quyền thực dân cai trị hết sức lo ngại. Một tổ chức của Mặt trận Dân chủ được thành lập ngay trong Viện Dân biểu đã làm thay đổi một phần bộ mặt và sắc thái của tổ chức này ngay từ khi thành lập.

Thu Nhuần

Nguồn:

- “Đại cương Lịch sử Việt Nam” tập II, Đinh Xuân Lâm (chủ biên), nxb Giáo dục, 2001.

- “Tổng quan lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam 1925 2010”, PGS.TS. Đào Duy Quát…(chủ biên), nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội.

- “Các cuộc vận động bầu cử và tranh cử trong cuộc đấu tranh vì các quyền dân sinh dân chủ 1936 - 1939”, Tạp chí Phát triển khoa học và công nghệ, tập 9, số 10, 2006.