Bước vào thập niên cuối của thế kỷ XX, tình hình thế giới có nhiều bất ổn, đó là sự bất ổn định về kinh tế, chính trị, an ninh – quốc phòng. Trước những vấn đề đặt ra đó, mỗi một quốc gia không thể tự mình giải quyết được, do vậy một xu thế được đưa ra đó các nước cùng hợp tác, liên minh lại với nhau, cùng nhau giải quyết những vấn đề chung trên cơ sở hợp tác hai bên cùng có lợi. Trên thực tế đã có nhiều tổ chức ra đời trong đó có Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á gọi tắt là ASEAN. Xuất phát từ xu thế đó, việt Nam đã gia nhập ASEAN vào ngày 28/7/1995, trở thành thành viên thứ 7 của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á.
ASEAN tuyên bố thành lập ngày 8/8/1967 với 7 mục tiêu: thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và phát triển văn hoá trong khu vực thông qua các nỗ lực chung trên tinh thần bình đẳng hợp tác, nhằm tăng cường cơ sở cho một cộng đồng các nước Đông Nam Á hoà bình thịnh vượng; thúc đẩy hòa bình và ổn định khu vực bằng việc tôn trọng công lý và nguyên tắc pháp luật trong quan hệ giữa các nước trong vùng và tuân thủ các nguyên tắc của Hiến chương Liên hợp quốc; thúc đẩy sự cộng tác tích cực và giúp đỡ lẫn nhau trong các vấn đề cùng quan tâm trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hoá, khoa học – kỹ thuật và hành chính; giúp đỡ nhau dưới nhiều hình thức đào tạo và cung cấp các phương tiện nghiên cứu trong các lĩnh vực giáo dục, chuyên môn, kỹ thuật và hành chính; cộng tác có hiệu quả hơn để sử dụng tốt hơn nền nông nghiệp và các ngành công nghiệp của nhau, ở rộng mậu dịch kể cả việc nghiên cứu các vấn đề về buôn bán hàng hoá giữa các nước, cải thiện các phương tiện giao thông, liên lạc và nâng cao mức sống của nhân dân; thúc đẩy việc nghiên cứu về Đông Nam Á; duy trì sự hợp tác chặt chẽ cùng có lợi với các tổ chức quốc tế và khu vực có tôn chỉ và mục đích tương tự và tìm kiếm các cách thức nhằm đạt được một sự hợp tác chắt chẽ hơn nữa giữa các tổ chức này. Và 6 nguyên tác hoạt động chính: cùng tôn trọng độc lập, chủ quyền,bình đẳng, toàn vẹn lãnh thổ và bản sắc dân tộc của tất cả cá dân tộc; quyền của mọi quốc gia được lãnh đạo hoạt động của dân tộc mình mà không có sự can thiệp vào công việc nội bộ của nhau; giải quyết bất đồng hoặc tranh chấp bằng các biện pháp hoà bình, không đe doạ hoặc sử dụng vũ lực; hợp tác với nhau một cách hiệu quả.
Với mong muốn trở thành thành viên chính thức của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á. Ngay sau khi đất nước thống nhất, Việt Nam đã mở rộng mối quan hệ với các nước thành viên ASEAN. Mối quan hệ đó đã phát triển nhanh chóng trên cả song phương lẫn đa phương. Các chuyến thăm viếng lẫn nhau ở các cấp diễn ra dồn dập, gần 40 hiệp định ở cấp Nhà nước và Chính phủ đã được ký kết, quan hệ kinh tế, thương mại được nở rộ.

Biểu tượng của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN)
Đáp lại thiện chí cuả Việt Nam, các nước trong ASEAN đã tạo điều kiện thuận lợi cho Việt Nam tiến từng bước trong quá trình gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á. Từ năm 1992, Việt Nam đã được mời tham dự các cuộc họp hàng năm của các Ngoại trưởng ASEAN. Từ năm 1993, Việt Nam đã được mời tham gia Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) để bàn về các vấn đề chính trị và an ninh của khu vực Châu Á Thái Bình Dương. Ngoài ra, ASEAN còn mời Việt Nam tham gia các chương trình và dự án hợp tác ASEAN trên 5 lĩnh vực khoa học – công nghệ, môi trường, y tế, văn hóa thông tin và du lịch. Tháng 9/1994, lần đầu tiên Việt Nam được mời tham dự hội nghị Bộ trưởng kinh tế ASEAN lần thứ 26.
Tháng 10/1994, Bộ trưởng Ngoại giao Ngyuyễn Mạnh Cầm đã gửi thư tới Ngoại trưởng Brunay hiện là Chủ tịch Ủy ban thường trực ASEAN (ASC), chính thức đặt vấn đề Việt Nam trở thành thành viên đầy đủ của ASEAN. Các nước ASEAN rất hoan nghênh quyết định của Việt Nam và cùng Việt Nam chuẩn bị các thủ tục cần thiết cho việc Việt Nam gia nhập ASEAN. Ngày 28 tháng 7 năm 1995, tại thủ đô Bandar Seri Begawan của Brunay Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 7 của ASEAN. Sự kiện này là một dấu son trên con đường hội nhập khu vực và thế giới, đưa nước ta tiến lên con đường phía trước trên con đường xây dựng nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Đây cũng là nguyện vọng của những người sáng lập ra ASEAN và nhân dân trong khu vực về một hiệp hội bao gồm các nước trong khu vực, một ASEAN của Đông Nam Á, do Đông Nam Á, và vì Đông Nam Á, trong đó các quốc gia thành viên cùng nhau hợp tác vì hoà bình, ổn định, phát triển, phồn vinh, góp phần vào sự nghiệp hoà bình và phát triển ở khu vực và trên thế giới.

Lãnh đạo các nước ASEAN tại lễ khai mạc Hội nghị cấp cao lần thứ 22 tổ chức tại Brunei, tháng 4/2013.
Việt Nam gia nhập ASEAN là một xu thế tất yếu của thế giới, tạo ra một bước ngoặt quan trọng trong quá trình hội nhập quốc tế của đất nước. 18 năm tham gia vào Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á với tư cách là thành viên chính thức, Việt Nam đã nhiều lần đảm nhiệm những vị trí quan trọng trong ASEAN như Chủ tịch ASEAN (2010), Tổng thư ký ASEAN (2013), Việt Nam cũng đã hai lần tổ chức thành công Hội nghị cấp cao ASEAN. Những điều đó đã chứng minh cho thành công của Việt Nam, góp phần nâng cao hình ảnh đất nước với khu vực và thế giới.
Thu Nhuần (tổng hợp)
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.