Phong trào chống thuế của đồng bào Quảng Nam và sau đó là các tỉnh miền Trung diễn ra từ nửa đầu năm 1908 là một trong những sự kiện nổi bật của phong trào yêu nước chống Pháp ở Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XX; một trong những sự kiện lớn của lịch sử giải phóng dân tộc và lịch sử cách mạng nói chung.
Nhân dịp 105 năm (1908 - 2013) sự kiện lịch sử đặc biệt này, chúng ta cùng nhìn lại một vài nét tiêu biểu trong bức tranh toàn cảnh của phong trào chống thuế ở Quảng Nam năm 1908.
Làng Phiếm Ái, xã Đại Nghĩa, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam là cái nôi của phong trào chống thuế năm 1908 ở tỉnh này. Lịch sử đã ghi nhận Quảng Nam là địa phương đi đầu trong phong trào chống thực dân Pháp nửa sau thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX mà Đại Lộc là địa bàn trọng điểm vốn là căn cứ địa của phong trào Cần Vương, rồi sau đó là tổ chức Nghĩa hội Quảng Nam gắn liền với tên tuổi các sĩ phu yêu nước nổi tiếng như Phan Bá Kiến, Nguyễn Duy Hiệu, Tiểu La Nguyễn Thành, Đỗ Đăng Tuyển, Châu Thượng Văn…
Đình làng Phiếm Ái - nơi khởi đầu của phong trào chống thuế năm 1908
Phiếm Ái là một làng cổ bên bờ sông Vu Gia thuộc huyện Đại Lộc, có truyền thống văn hiến, là làng duy nhất ở Đại Lộc có văn chỉ. Ở đây, tộc Trương là một dòng họ có nhiều người học hành đỗ đạt, trở thành một lớp người mới có tri thức. Nhờ vậy, họ có điều kiện tiếp cận với "tân thư, tân văn", am hiểu thời cuộc và chịu ảnh hưởng của phong trào Duy Tân. Họ nhận thức nghiêm túc vai trò của kẻ sĩ, thấu hiểu sâu sắc nỗi cơ cực, bần hàn của người nông dân chân lấm tay bùn. Vì sưu cao thuế nặng, phu phen lao dịch đầu tắt mặt tối nên cuộc sống của đồng bào họ vô cùng cơ cực, đói rách như nô lệ, tương lai tăm tối. Vậy là, nhân một đám giỗ của tộc Trương tại nhà ông Trương Liên có đông đủ các hào lý trong làng và con cháu họ Trương đến dự, họ bàn nhau viết đơn lấy chữ ký các lý trưởng của huyện Đại Lộc để trình các cấp có thẩm quyền từ huyện lên tỉnh, rồi tòa sứ, xin giảm nhẹ sưu thuế cho dân. Lá đơn đó mới chỉ lấy được chữ ký của 35 lý trưởng nhưng đã khởi đầu cho một cuộc biểu tình rầm rộ của nông dân huyện Đại Lộc, sau lan dần ra các huyện của tỉnh Quảng Nam.Mặc dù phong trào bị thực dân Pháp đàn áp dã man, chỉ diễn ra hơn một tháng, nhưng với khí thế ngất trời của đoàn người "áo rách, nón cời" đông đảo chưa từng thấy liên tục bao vây, gây áp lực các cơ quan quyền lực của thực dân Pháp và nhà nước Nam triều, làm rung động bộ máy cai trị tàn bạo của chúng ở Trung kỳ.
Từ Quảng Nam, phong trào chống thuế nhanh chóng lan rộng khắp các tỉnh Trung kỳ như Thừa Thiên Huế, Quảng Trị, Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hóa ở phía Bắc và Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa ở phía Nam. Vậy là, ngọn lửa yêu nước, căm thù bọn thực dân xâm lược và tay sai đã trở thành rừng lửa khổng lồ tuy chưa đốt cháy được chủ nghĩa thực dân những cũng đã làm cho chúng lo sợ và quan trọng hơn, là tạo thêm niềm tin trong tầng lớp nông dân cho các cuộc tranh đấu ở giai đoạn sau.
Phong trào chống thuế là một trong những đỉnh cao của phong trào Duy Tân. Phong trào Duy Tân, Phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ hay Cuộc vận động Duy Tân do Phan Châu Trinh (1872- 1926) phát động năm 1906 cho đến năm 1908 thì kết thúc sau khi bị thực dân Pháp đàn áp. Phong trào Duy Tân là một sự kiện lịch sử lớn, có tác động hết sức quan trọng về văn hóa và chính trị đối với xã hội khắp ba kỳ lúc bấy giờ. Phong trào có sức lôi cuốn, thức tỉnh đông đảo nhân dân, đặc biệt là tầng lớp trí thức nho sĩ đương thời, gồm những người đỗ đạt, tham gia quan trường và những người đang là "học trò". Mục tiêu đấu tranh của phong trào Duy Tân phù hợp với mong ước của dân chúng. Chủ trương kháng thuế, cự sưu là một trong những nội dung hoạt động của phong trào Duy Tân, xuất phát từ truyền thống yêu nước chống xâm lược của dân tộc Việt Nam và từ nguyên nhân trực tiếp là hậu quả nghiêm trọng của chế độ thực dân tàn bạo đè nặng lên cuộc sống của tầng lớp bị trị, đặc biệt là ở các tỉnh Trung kỳ nghèo khó nhất nước. Trong bối cảnh đó, phong trào Duy Tân ra đời và phát triển như lửa gặp gió đã thổi bùng thành trận bão lửa vĩ đại khắp miền Trung trong cuộc chống thuế năm 1908.
Cụ Phan Châu Trinh (1872- 1926), người đề xướngphong trào DuyTân từ năm 1906 đến năm 1908
Đánh giá kết quả phong trào chống thuế ở Quảng Nam năm 1908, trong bài nghiên cứu "Phong trào 'xin sưu, khất thuế' ở Quảng Nam năm 1908", tác giả Ngô Văn Minh viết: "Mặc dù đàn áp khốc liệt nhưng Toàn quyền Đông Dương cũng phải sửa đổi chút chính sách bóc lột để giảm bớt sự công phẫn của nhân dân, như giảm bớt số tiền thuế và số ngày đi xâu, xem xét trừng trị một số quan lại tham nhũng, yêu cầu chính quyền hàng tỉnh phải có chương trình cụ thể đảm bảo an toàn tối thiểu cho người đi làm xâu, tránh không được huy động một lúc cả xã hay trong những ngày mùa". Để có được kết quả nhỏ nhoi ấy, nhân dân Việt Nam đã phải đổi biết bao nhiêu mồ hôi nước mắt, kể cả máu và mạng sống của rất nhiều sĩ phu yêu nước, trí thức nho sĩ và tầng lớp nông dân - lực lượng chủ yếu của phong trào chống thuế.
Khát vọng dân sinh dân chủ, khát vọng độc lập tự do của người nông dân Việt Nam xuyên suốt chiều dài lịch sử dân tộc luôn là một phẩm chất tốt đẹp, sáng ngời, một yêu cầu chính đáng cần được trân trọng.
Mặc dù gọi là phong trào "xin sưu, khất thuế", "kháng thuế, cự sưu", phong trào "dân biến" thì bản chất của phong trào chống thuế ở Quảng Nam hay toàn Trung kỳ năm 1908 vẫn là ý thức phản kháng của người nông dân, là thái độ chống đối của họ. Gọi phong trào chống thuế (hay chống sưu thuế) năm 1908 trong tinh thần như vậy.
Lê Khiêm tổng hợp
Nguồn: Lê Văn Thuyên, "Nhìn lại 105 năm (1908 - 2013) phong trào chống thuế ở Quảng Nam", Huế xưa và nay, Số 115 (tháng 1-2/2013), tr.86-90.