Đầu thế kỷ XX, cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp cùng nhiều ảnh hưởng của các sự kiện lớn trên thế giới đã tác động đến một loạt các phong trào vận động cứu nước diễn ra theo xu hướng tư tưởng mới thay thế tư tưởng phong kiến, từ đó chi phối phong trào đấu tranh chống Pháp của nhân dân ta đầu thế kỷ XX. Tuy là xu hướng tiến bộ, song tầng lớp sĩ phu đang trên đường “tư sản hoá” do ảnh hưởng của tư tưởng dân chủ tư sản phương Tây đã sớm tỏ ra bất lực trước tình hình và nhiệm vụ mới của dân tộc. Vì vậy phong trào đấu tranh yêu nước chống Pháp xâm lược của nhân dân ta thời bấy giờ dường như “trong đêm tối không có đường ra”.
Xuất hiện trong bối cảnh lịch sử đó, người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành không chỉ kế thừa những tinh hoa của nhân loại mà còn vượt lên những người cùng thời đại, cùng hoàn cảnh. Tuy rất khâm phục các cụ Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám, Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu… nhưng Nguyễn Tất Thành lại hoàn toàn không tán thành cách làm của một người nào. Vì thế, khi quyết định đi ra nước ngoài (1911) nhằm thực hiện hoài bão cứu nước cứu dân, Nguyễn Tất Thành đã dám “phủ định con đường xuất dương truyền thống” của cha ông. Sang phương Tây chứ không phải Trung Quốc, Nhật Bản. Tại sao Người không theo con đường truyền thống của cha ông, mà lại sang phương Tây? Trả lời nhà văn Mỹ Anna Louis Strong, Người nói rõ: “Nhân dân Việt Nam, trong đó có ông cụ thân sinh ra tôi, lúc này thường tự hỏi nhau ai là người sẽ giúp mình thoát khỏi thống trị của Pháp. Người này nghĩ là Anh, có người lại cho Mỹ; tôi thấy phải đi ra nước ngoài xem cho rõ. Sau khi xem xét họ làm ăn ra sao, tôi sẽ trở về giúp đồng bào tôi.” [ Charles Fourniau, Hồ Chí Minh (1970), Notre camarade, Edition sociale Paris]
(Charles Fourniau, Hồ Chí Minh (1970), đồng chí của chúng tôi, xã hội Edition Paris)
Xuất phát từ lòng yêu nước, thương dân, có hoài bão cứu nước và thấu hiểu được sức mạnh của ý chí độc lập, tự cường dân tộc, lại có tư chất thông minh, nhãn quan chính trị sắc sảo và chí lớn tìm đường cứu nước, bị cuốn hút bởi sự hấp dẫn của các tư tưởng “tự do”, “bình đẳng”, “bác ái” từ các cuộc cách mạng tư sản Âu - Mỹ lan truyền sang Việt Nam, Người đã không đi theo con đường mòn của các bậc tiền bối, mà chọn cho mình hướng đi hoàn toàn mới.
Ở Pháp lần thứ 1
Vào ngày 5/6/1911, từ bến cảng Nhà Rồng lịch sử, trên con tàu mang tên L’Amiral Latouche Trévill, người thanh niên Nguyễn Tất Thành lấy tên Văn Ba, lên đường sang Pháp với nghề phụ bếp trên chiếc tàu buôn Đô đốc Latouche-Tréville của hãng vận tải Hợp nhất, thường được gọi nôm na là hãng Nǎm Sao. Từ đây, hoà mình trong đời sống của thợ thuyền, người thanh niên Văn Ba bắt đầu cuộc hành trình tìm đường cứu nước thoát khỏi ách nô lệ của chế độ thực dân.
Tàu Đô đốc Latouche-Tréville, nơi người thanh niên Nguyễn Tất Thành làm phụ bếp khi rời bến cảng Nhà Rồng (Sài Gòn) ra đi tìm đường cứu nước, ngày 5/6/1911.
Cuộc hành trình 30 năm ròng, đi qua 28 quốc gia, làm nên sự nghiệp lớn, xuất phát từ một anh phụ bếp Văn Ba trên một chiếc tàu vận tải hàng hải. Tuy lao động vất vả suốt ngày, suốt tháng không có ngày nghỉ, ông chủ chỉ trả cho anh mỗi tháng không quá 50 phrăng, là thứ tiền công rẻ mạt nhất cho một lao động, nhưng anh không nản lòng, chê trách. Mà trái lại, với thái độ cởi mở, lễ phép với mọi người; từ người lao động đến những du khách thượng hạng đi trên tàu, ai cũng quý mến anh, sẵn sàng giúp đỡ mỗi lần anh muốn biết về một điều gì đó. Xong việc, anh tranh thủ học thêm hoặc đọc sách hay tự học ngoại ngữ. Tàu cập bến một số nước, anh Ba lên bờ, không phải như những người khác, bao nhiêu tiền dồn cho việc ăn chơi phung phí; anh dành thời gian đi sâu tìm hiểu hiện trạng thực tế xã hội. Anh rút ra kết luận: mỗi quốc gia mỗi vẻ khác nhau về phong cảnh và con người; nhưng về xã hội thì đâu đâu cũng có người nghèo, người giàu, đâu cũng có các tệ nạn xã hội, đâu cũng có người tốt và kẻ xấu.
Tại Mỹ
Trong quá trình bôn ba hải ngoại, tìm con đường cứu nước, Mỹ là chặng dừng chân tương đối lâu của Nguyễn Tất Thành. Vào khoảng 1912 Nguyễn Tất Thành đến Mỹ, trong thời gian ở Mỹ, Người đã sống làm việc và tiếp tục học tập tại New York rồi Brooklin và Người cũng đã qua nhiều thành phố như Boston, New York, tạm trú một thời gian ngắn ở khu Harlen (nơi sinh sống của người da đen Mỹ).
Khách sạn Parker ở thành phố Boston, Mỹ, nơi Nguyễn Tất Thành làm thuê trong những năm 1912-1913
Đến Anh
Cuối năm 1913, Nguyễn Tất Thành rời nước Mỹ sang nước Anh làm nghề cào tuyết cho một trường học, đốt lò rồi phụ bếp cho khách sạn.
Đầu năm 1914, Người gửi thư cho Phan Châu Trinh, thông báo vắn tắt tình hình bản thân, đưa ra những nhận xét về chiến tranh thế giới đang diễn ra và dự đoán những chuyển biến có thể có.
Khách sạn Carlton ở London, Anh, nơi Nguyễn Tất Thành làm thuê trong những năm 1914-1917
Cuối năm 1917, Người trở lại nước Pháp, sống và hoạt động ở đây cho đến năm 1923.
Phần 2: Từ một người yêu nước trở thành người cộng sản
Ngọc Anh (phòng GD-CC)