Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước diễn ra ngày càng ác liệt. Nhằm tạo một tuyến hành lang chiến lược về hậu cần cho cuộc kháng chiến chống Mỹ của ta chắc thắng; ngày 19/5/1959, Bác Hồ đã quyết định và trực tiếp giao nhiệm vụ thành lập tuyến đường vận tải chiến lược để chi viện sức người sức của cho cách mạng miền Nam và giúp nước bạn Lào, Campuchia. Tuyến vận tải lấy tên là Đường Trường Sơn, là tên của giải Trường Sơn, một dãy núi chạy dọc miền Trung Việt Nam, cũng là nơi tuyến đường này chạy qua; sau này được đổi tên là đường Hồ Chí Minh. Đây là con đường chiến lược đặc biệt nối liền hậu phương lớn với tiền tuyến lớn, con đường mang tên Hồ Chí Minh vĩ đại. Điểm xuất phát con đường là tại thị trấn Lạt (Tân Kỳ, Nghệ An) được đánh dấu bằng cột mốc số 0. Binh đoàn Trường Sơn (đoàn 559) là đơn vị được giao nhiệm vụ triển khai các đơn vị công binh, hậu cần, y tế, bộ binh và phòng không để đảm bảo hoạt động thông suốt của hệ thống tuyến đường này.

Trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ, đường Trường Sơn chỉ được dùng để chuyển quân, do khi đó việc vận chuyển súng đạn vào Nam qua đường biển có hiệu quả cao hơn. Sau các cố gắng của hải quân Mỹ nhằm ngăn chặn hoạt động này trên vùng biển ven bờ Chiến dịch Market Time, đường Trường Sơn phải làm cả hai nhiệm vụ. Hàng chuyển vào từ miền Bắc được lưu trong các kho tàng dọc theo biên giới mà sau được gọi là các "Khu căn cứ", những nơi này đến lượt nó lại trở thành các thánh địa cho các lực lượng Quân giải phóng và Quân đội Nhân dân Việt Nam dưỡng quân và tái trang bị sau khi thực hiện các hoạt động quân sự bên trong lãnh thổ Việt Nam Cộng hòa.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp đi kiểm tra thi công một tuyến đường Trường Sơn năm 1973.

Có 5 khu căn cứ lớn trong vùng cán xoong của Lào. Căn cứ 604 là trung tâm hậu cần chính; từ đó, quân và quân nhu được điều phối vào Vùng 1 chiến thuật của Việt Nam Cộng hòa và các căn cứ khác xa hơn ở phía Nam. Căn cứ 611 hỗ trợ vận tải từ căn cứ 604 tới căn cứ 609; cung cấp xăng dầu và đạn dược cho căn cứ 607 và tới tận thung lũng A Sầu ở Thừa Thiên. Căn cứ 612 được dành để hỗ trợ Mặt trận B3 tại Tây Nguyên. Căn cứ 614 nằm giữa Chavane (Lào) và Khâm Đức (Nam Việt Nam) vận chuyển quân và hàng hóa vào Vùng 2 chiến thuật và Mặt trận B3. Căn cứ 609 giữ vai trò quan trọng, do mạng lưới đường ở đây có thể dùng để vận chuyển quân nhu trong mùa mưa. Ban đầu, hàng hóa được vận chuyển bằng xe đạp thồ, xe bò, voi…

Một đơn vị vận tải bằng voi của bộ đội Trường Sơn tham gia gùi hàng ra mặt trận.

Đến tháng 12 năm 1961, Đoàn vận tải 3 của Cục Hậu cần đã trở thành đơn vị vận tải cơ giới đầu tiên của QĐNDVN phục vụ trên đường Trường Sơn. Từ đây, vận tải cơ giới tăng lên nhanh chóng. Ngày 9/8/1964, Trung đoàn 98 đơn vị công binh do đồng chí Phan Quang Tiệp làm Trung đoàn trưởng đã vào Trường Sơn sớm nhất, bổ nhát cuốc đầu tiên, mở đường cơ giới trên đường Hồ Chí Minh (dốc Com Mèo, A Lưới, Thừa Thiên Huế). Đầu năm 1965, Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ được cử làm Tư lệnh kiêm Chính ủy Đoàn 559. Ngày 25/10/1965, đoàn xe cơ giới đầu tiên với hàng trăm chiếc mang tên “Ngọn đèn xanh Bác Hồ” đưa hàng sâu vào chiến trường, mở đầu cho giai đoạn vận tải cơ giới lớn liên tục trên đường Hồ Chí Minh. Đường mở tới đâu xe tiến sâu tới đó. Cuối năm 1965, Đại tá Hoàng Văn Thái được cử làm Tư lệnh và Đại tá Vũ Xuân Chiêm được cử làm Chính ủy Đoàn 559. Đến cuối năm 1966, Đại tá Đồng Sĩ Nguyên được cử làm Tư lệnh Đoàn 559 cho đến khi Đoàn 559 kết thúc nhiệm vụ lịch sử của mình (1976).

Các đội viên TNXP tham gia lắp đặt đường ống xăng dầu trên đường Trường Sơn.

Ngày 27/11/1972, cán bộ chiến sĩ Đoàn 559 đã khởi công xây dựng tuyến đường Đông Trường Sơn nối đến tận Lộc Ninh là tuyến mạch máu cung cấp hậu cần góp phần để quân và dân cả nước làm nên chiến thắng lịch sử của chiến dịch Hồ Chí Minh vĩ đại, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất nước nhà. Đường cơ giới chiến lược Hồ Chí Minh được mở từ giữa ra 2 đầu và đến huyện Tân Kỳ (Nghệ An) năm 1972. Sau Hiệp định Paris năm 1973, Mỹ ngừng ném bom miền Bắc Việt Nam và Lào. Tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn được phát triển nhanh chóng, toàn diện, quy mô lớn trên tất cả các mặt. Đường Trường Sơn được nâng cấp tuyến phía Tây.

Đến mùa hè năm 1974, đông và tây Trường Sơn đã hình thành một hệ thống giao thông liên hoàn, vững chắc, là cơ sở hạ tầng bảo đảm chi viện liên tục vật chất, cơ động lực lượng, binh khí kỹ thuật, bảo đảm cho đòn tiến công chiến lược khi thời cơ đến. Đồng thời, tuyến hành lang đông-tây Trường Sơn đã hình thành một căn cứ hậu cần chiến lược, chiến dịch, rộng trên 130 nghìn cây số vuông, nối liền hậu phương lớn miền Bắc với các chiến trường Nam Đông Dương, là chỗ dựa vững chắc cho các chiến trường. Đây là một trong những nhân tố quyết định thắng lợi nhiệm vụ chi viện của hậu phương chiến lược miền Bắc cho các chiến trường tại miền Nam, Lào và Campuchia. Đường cơ giới chiến lược Hồ Chí Minh kéo dài từ Bắc vào Nam với tổng 17.000km, riêng ở đông Trường Sơn là 1.920km với 5 hệ thống đường dọc và 21 trục ngang nối liền các chiến trường. Đường mòn Hồ Chí Minh đi qua 20 tỉnh ở Việt Nam: Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Hà Tĩnh, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Nghệ An, Đà Nẵng, Bình Định, Khánh Hòa, Gia Lai, Lâm Đồng, Kon Tum, Đắk Lắk, Ninh Thuận, Bình Thuận, Bình Phước, Đồng Nai, Bình Dương, Kiên Giang.

Thành tích :Tính đến ngày Việt Nam thống nhất, đường Trường Sơn đã tồn tại gần 6000 ngày đêm. Các lực lượng công binh, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến Trường Sơn gồm khoảng 120.000 người đã làm nên mạng đường liên hoàn, vững chắc với 5 hệ thống đường trục dọc, 21 đường trục ngang, nối Đông với Tây Trường Sơn, vươn tới các chiến trường, với tổng chiều dài gần 2 vạn km đường ô tô, 1.400 km đường ống dẫn xǎng dầu, 3.140 km "đường kín" cho xe chạy ban ngày và hàng ngàn cầu, cống, ngầm. Trong 16 năm, hệ thống hậu cần đường Trường Sơn đã chuyển được hơn một triệu tấn hàng, vũ khí vào cho các chiến trường, bảo đảm chỉ huy hành quân cho hơn hai triệu lượt người vào chiến trường hoặc từ chiến trường ra Bắc; vận chuyển cơ động 10 lượt sư đoàn, 3 quân đoàn, hộ tống 90 đơn vị binh chủng kỹ thuật vào chiến trường. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đế quốc Mỹ đã ném xuống đường mòn HCM hơn 7,5 triệu quả bom phá, bom sát thương và hàng triệu quả mìn các loại. Ta đã san lấp 78.000 hố bom trúng đường, phá hơn 2 vạn quả bom nổ chậm và bom từ trường, hơn 85.000 mìn các loại; đào đắp đất đá gần 30 triệu m3; xây dựng được 16.000km đường ô tô, 3.082km đường ống xăng dầu, 10.000km đường dây thông tin; khôi phục và sửa chữa 83 cây cầu với chiều dài 4.316km. Từ ngày 24/7/1965 đến 9/3/1974, các lực lượng phòng không trên tuyến đã đánh 11 vạn trận; bắn rơi 2.458 máy bay Mỹ gồm 30 loại, có cả B52.

Cống hiến: Trên 23 ngàn bộ đội, cán bộ, chiến sĩ, TNXP của ta đã anh dũng hy sinh, hơn 32.000 người bị thương. Bộ đội đường Hồ Chí Minh có 77 đơn vị được tuyên dương đơn vị anh hùng và 44 chiến sỹ được tuyên dương AHLLVT.

Theo Trung tướng Đồng Sĩ Nguyên, tuyến đường Trường Sơn lịch sử còn có 2 hệ thống chiến lược, độc đáo, góp phần quan trọng cùng với tuyến đường Trường Sơn giúp quân và dân ta chiến thắng Mỹ- Ngụy vẻ vang. Đó là: hệ thống đường ống dẫn xăng dầu từ hậu phương tới tiền tuyến và hệ thống đường dây trần thông tin tải ba, với tổng đài bán tự động, kèm theo hệ thống tiếp sức, tiếp âm cho mạng lưới dây bọc hữu tuyến, chằng chịt trên từng nẻo đường, từng đơn vị cơ sở. Đánh giá về tuyến đường Trường Sơn lịch sử, Trung tướng cho rằng:“ Dòng thác người, thác của và cả một dòng thác tinh thần bất diệt, thông qua đường Hồ Chí Minh như trảy hội trong quá trình chống Mỹ, cứu nước, đặc biệt trong mùa Xuân lịch sử 1975; quân ta với đại lộ, đại pháo, đại xa, ngày đêm hối hả, nối đuôi nhau thần tốc, táo bạo, bí mật, bất ngờ, quét sạch quân thù như thế chẻ tre…” *

Xây dựng đường ống xăng dầu trên đường Trường Sơn (Ảnh: tư liệu)

Đồng chí Lê Duẩn trong dịp về thăm bộ đội Trường Sơn năm 1973 đã phát biểu: “ Đường Trường Sơn là một chiến công chói lọi, trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta. Đường Trường Sơn là con đường của ý chí quyết thắng, của lòng dũng cảm và của khí phách anh hùng. Đó là con đường nối liền Nam - Bắc thống nhất nước nhà, là con đường tương lai giàu có của Tổ quốc ta. Đó cũng là con đường đoàn kết của các dân tộc, của ba nước Đông Dương”

Đội tuyên truyền văn hóa xung kích E515 công binh phục vụ bộ đội mở đường Đông Trường Sơn, mùa khô 1973-1974 (Ảnh: Tư liệu)

Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã viết: “quyết định xây dựng tuyến chi viện chiến lược đường Hồ Chí Minh và việc thực hiện thắng lợi quyết định này là một thành công kiệt xuất trong lãnh đạo chiến tranh của Đảng CSVN, là biểu hiện ý chí sắt đá quyết tâm giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước của toàn dân, toàn quân ta, biểu hiện tinh thần đoàn kết quốc tế đặc biệt: Việt Nam-Lào-Campuchia…”**

Đường Hồ Chí Minh không chỉ có vai trò quan trọng trong chiến tranh mà ngày nay còn có vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Năm 1989, đường mòn Hồ Chí Minh được xây dựng lại theo tiêu chuẩn quốc gia và gắn với con đường huyền thoại này là cột mốc số 0. Ngày 27/4/1990, Km 0 được công nhận là Di tích Lịch sử quốc gia.

Tượng đài TNXP và bộ đội trên đường 20 Quyết thắng (đoạn Quảng Bình nối hành lang Đông và Tây Trường Sơn).

Ngày nay, theo Quyết định số 242/QĐ-TTg ngày 15/2/2007 của Thủ tướng Chính phủ, việc xây dựng tuyến Đường Hồ Chí Minh phát triển kinh tế xã hội đất nước trong thời kỳ mới sẽ đi qua địa phận 28 tỉnh, thành phố gồm: Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Phú Thọ, Hà Nội, Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Bình Phước, Bình Dương, Tây Ninh, Long An, Đồng Tháp, Cần Thơ, Kiên Giang, Bạc Liêu và Cà Mau; có tổng chiều dài 3.183 km (trong đó tuyến chính dài khoảng 2.499 km, tuyến phía Tây dài khoảng 684 km).

Minh Vượng (tổng hợp)

* Đồng Sỹ Nguyên, Đường xuyên Trường Sơn.- Hồi ký

** Theo cuốn “Đại thắng mùa xuân 1975- Bản lĩnh và trí tuệ Việt Nam” – NXB QĐND, 2006