Ngày 9/10/1921, được sự giúp đỡ của Đảng Cộng sản Pháp, Nguyễn Ái Quốc cùng một số nhà hoạt động cách mạng các nước thuộc địa của Pháp như Angiêri, Marốc, Tuynidi…đã thành lập tại Pari (thủ đô nước Pháp) Hội Liên hiệp thuộc địa (L’UNION INTERCOLONIALE), đây là “Đoàn thể của những người dân bản xứ ở tất cả các thuộc địa”.
Vào tháng 1/1922, nhằm xây dựng một diễn đàn của nhân dân các nước thuộc địa và tạo ra một hình thức đấu tranh mới, Nguyễn Ái Quốc và Ban thường vụ Hội Liên hiệp thuộc địa đã thống nhất quyết định thành lập “Hội hợp tác Người cùng khổ” và ra tờ báo “Người cùng khổ”. Ngày 1/4/1922 báo ra số đầu tiên bằng ba thứ tiếng Pháp, Ả rập và Trung Quốc. Đầu tiên báo lấy tiêu đề “Diễn đàn của các dân tộc thuộc địa”, sau đổi là “Diễn đàn của vô sản thuộc địa”, rồi sau lại đổi là “Cơ quan của nhân dân bị áp bức các thuộc địa”. Đây là lần đầu tiên nhân dân của nhiều nước thuộc địa khác nhau có một tổ chức và một tiếng nói đấu tranh chung.
Báo Người cùng khổ và tranh châm biếm của báo do nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc vẽ.
Ngay trong số đầu tiên, Người cùng khổ đã tuyên bố “là vũ khí để chiến đấu, sứ mạng của nó đã rõ ràng: giải phóng con người”. Tờ báo do Nguyễn Ái Quốc làm chủ nhiệm, kiêm chủ bút. Nguyễn Ái Quốc chính là “linh hồn” của báo Người cùng khổ. Người đã thực hiện hầu hết các công đoạn làm báo như: viết tin bài; biên tập; trình bày; minh họa, viết mẫu chữ, đưa bài sang nhà in, sửa bài…cho đến việc vận chuyển báo từ nhà in về tòa soạn và phát hành báo. Có những số báo Nguyễn Ái Quốc viết đến 3-4 bài. Ở nhiều số, không những viết bài mà Nguyễn Ái Quốc còn vẽ tranh châm biếm để đả kích chế độ thực dân. Tất cả những bài và tranh ký tên Nguyễn Ái Quốc trên báo Người cùng khổ mang một màu sắc đặc biệt. Đó là tinh thần đấu tranh cách mạng triệt để và quyết tâm chống chủ nghĩa thực dân. Một lý do để Nguyễn Ái Quốc thực hiện thuần thục các công đoạn làm báo nói trên là bởi ngay từ những năm 20 của thế kỷ XX, Người đã sớm đến với báo chí, tập viết báo, làm báo và trở thành một nhà báo đầy bản lĩnh. Người đầu tiên đã tận tình hướng dẫn, truyền thụ phương pháp viết báo cho Nguyễn Ái Quốc là Ga xtông Mông mút xô, ông chủ bút tờ báo “Đời sống Công nhân”. Nhờ sự chăm chỉ cũng như tính ham học hỏi nên kỹ năng viết báo, làm báo của Nguyễn Ái Quốc ngày càng hoàn thiện và được nâng cao. Ngoài tờ “Đời sống Công nhân”, Nguyễn Ái Quốc còn viết bài cho một số tờ báo khác như “Dân chúng”, “Nhân đạo”, “Diễn đàn An Nam”… Riêng giai đoạn làm báo Người cùng khổ là thời gian Nguyễn Ái Quốc có điều kiện để rèn luyện kỹ năng, nghiệp vụ, phương pháp làm báo và cũng chính là giai đoạn mà Người thể hiện rõ tư chất, khả năng và bản lĩnh của một nhà báo cách mạng. Những bài viết của Nguyễn Ái Quốc giai đoạn này tỏ rõ một kiến thức uyên bác, vốn sống phong phú, khả năng nắm bắt thông tin, thời sự nhanh nhạy và một lối sống sắc sảo, điêu luyện. Ngoài là cây bút chủ lực của tờ báo, Nguyễn Ái Quốc còn chứng tỏ khả năng vận động, tập hợp, tổ chức và điều hành hoạt động của một tòa soạn báo. Theo đó, là người phụ trách tờ báo nhưng Nguyễn Ái Quốc đã đề ra một cách làm việc tập thể, dân chủ. Ban biên tập thường tổ chức các cuộc họp, đề ra nội dung từng số báo, đề tài các chuyên mục, phân công người viết và duyệt tập thể các trang báo. Và cũng ngay trong thời gian làm báo Người cùng khổ, Nguyễn Ái Quốc đã bước đầu xác lập một phương pháp làm báo với những yêu cầu: viết cái gì, viết cho ai, viết như thế nào, viết để làm gì? Trong mỗi bài báo của mình Nguyễn Ái Quốc thường đưa ra những sự việc cụ thể, so sánh, phân tích, rút ra bài học kinh nghiệm và tổng kết thành lý luận cách mạng sâu sắc, sáng tạo.
Nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc – Chủ nhiệm, kiêm chủ bút báo Người cùng khổ
Chính vì vậy tất cả các bài báo của Người cùng khổ đều có chung một tư tưởng là lên án chủ nghĩa thực dân, vạch trần tội ác của chúng tại các nước thuộc địa để cho nhân dân Pháp và nhân dân thế giới đều biết, đồng thời nung nấu lòng căm thù của nhân dân các nước thuộc địa đối với bọn đế quốc xâm lược, kêu gọi họ vùng lên đấu tranh đòi quyền sống, quyền con người, quyền dân tộc. biểu lộ những tình cảm sâu sắc đối với nhân dân bị áp bức và nói lên niềm tin tưởng mãnh liệt vào sức mạnh quật khởi của nhân dân các nước thuộc địa nói chung và nhân dân Việt Nam nói riêng. Mặc dù báo Người cùng khổ chỉ xuất bản được 4 năm, từ tháng 4/1922 đến tháng 4/1926, ra được 38 số, mỗi kỳ xuất bản trên dưới 5000 bản nhưng “Việc xuất bản tờ báo Người cùng khổ là một vố đánh vào bọn thực dân” (Trần Dân Tiên- Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch). Báo đã được sự đồng tình và ủng hộ của Đảng Cộng sản Pháp, giai cấp công nhân và nhân dân lao động Pháp và các tầng lớp Việt kiều yêu nước sống tại Pháp. Tuy nhiên, báo Người cùng khổ lại chính quyền thực dân cấm đưa vào các thuộc địa. những người đọc nó ở các nước thuộc địa, nhất là Đông Dương đều bị bắt giam. Bắt chấp sự ngăn cấm cảu nhà cầm quyền Pháp, báo Người cùng khổ vẫn luôn là tờ báo có sức sống để thực hiện mục đích, tôn chỉ của mình. Chính chủ bút Nguyễn Ái Quốc đã in nhiều truyền đơn cổ động dân chúng mua báo. “Le Paria” là tờ báo của bạn! Báo dự kiến những sự kiện nghiêm trọng có thể xảy ra…báo giúp bạn thoát khỏi nô lệ, báo sẽ phát hành sang các nước thuộc địa để dẫn dắt người bị bóc lột thuộc mọi màu da đoàn kết lại dưới lá cờ đỏ búa liềm, trong một phong trào quốc tế rộng lớn quét sạch mọi kẻ bóc lột, mà chúng ta là những người Cùng Khổ… Xóa bỏ những biên giới tư bản chủ nghĩa… Lao động tất cả các nước đoàn kết lại”
Sự ra đời của báo Người cùng khổ đã góp phần quan trọng vào việc truyền bá chủ nghĩa Mác- Lê Nin vào Đông Dương và các nước thuộc địa khác. Nó đánh dấu một giai đoạn mới trong phong trào giải phóng dân tộc ở nước ta và các thuộc địa của Pháp “Đó là một luồng gió mới thổi đến nhân dân các nước bị áp bức”. Đã hơn 90 năm kể từ ngày ra đời, nhưng cho đến ngày nay Người cùng khổ vẫn còn nguyên đó giá trị về lý luận và thực tiễn; vẫn còn đó giá trị thời sự mà đến ngay thời điểm này chúng ta không được phép bỏ qua.
Hoàng Ngọc Chính (t/h)