Nhà thờ họ Lại ở Nghĩa Đô, Hà Nội
Lại Linh được phong tước quan Nội hầu vào năm Kiến Gia thứ 6 (1216) đời Lý Huệ Tông. Được giao làm Trấn thủ Nghệ An, ông cùng với Lý Bất Nhiễm đánh đuổi giặc Chiêm Thành Chân Lạp thắng lợi. Vì công lớn, ông được phong thực ấp ở vùng Tây Nam Hồ Tây tức vùng Kẻ Bưởi và Kẻ Mọc ven hai sông Thiên Phù, Tô Lịch bây giờ (Gia phả họ Lại, tục bổ năm 1990). Sau đó, Lại Linh được thăng lên tước quan Bảo Tín hầu năm Kiến Gia thứ 13 (1223). Tiếp tục lập công, ông lại được thăng lên chức Đô thống Khu mật Tả sứ Gián nghị Đại phu...
Dấu tích sự nghiệp của Lại Linh được lưu lại trên tấm bia từ đường họ Lại ở Yên Phụ dựng năm Minh Mệnh thứ hai (1821). Tuy bia đã vỡ, nhưng còn lưu lại đôi dòng chữ Hán mách bảo cho đời sau biết về cuộc đời của Lại Linh hết lòng phù vua, giúp nước, giúp dân: “...Đãi chí tước bình họa loạn... tiên phù Thánh đế hồi kinh, hậu tán thừa quốc chính minh nghiệp... huynh đệ ngũ nhân cập hậu đại bất tri sinh tử hà xứ?”. Nghĩa là: Tới khi dẹp yên (các cuộc nổi loạn)... trước hết là phù giá vua trở lại kinh thành, sau là giúp vua sửa sang việc nước... Năm người anh em cùng gia quyến không biết sống chết ra sao và lưu lạc ở phương nào?... Văn bia này cũng lưu lại cho hậu thế thông điệp về cái chết đầy bi tráng của quan Đô thống Khu mật Tả sứ Gián nghị Đại phu ngay đêm trước diễn ra cuộc bàn giao triều đại từ Lý sang Trần gây ra nhiều tranh cãi. Vấn đề gây nhiều tranh cãi là về vai trò của Trần Thủ Độ trong cuộc bàn giao triều đại từ Lý sang Trần. Có một số người đánh giá cao về Trần Thủ Độ: Trần Thủ Độ đã “đạo diễn” cho việc đổi mới vương triều từ Lý sang Trần bằng cuộc đảo chính cung đình, “gọn nhẹ”, “táo bạo” không đổ máu và thành công; Cuộc chuyển giao triều đại “êm đềm”, tuyệt diệu?; Lại Linh vì bất đồng với Trần Thủ Độ mà phải tự vẫn...
TS. Mai Hồng đọc bia tại Từ đường họ Lại ở Yên Phụ.
Sự thực, cuộc thay đổi triều đại từ Lý sang Trần này đã diễn ra suốt 15 năm (1211-1225) từ khi Thái tử Sảm lên ngôi xưng hiệu Huệ Tông cho đến cuối đời.
Từ ngày Trần Thị Dung được Lý Huệ Tông đón về cung phong làm Chính phi (1211) thì người trong tôn tộc họ Trần được nhiều ân sủng. Nhạc phụ Trần Lý được phong Đức Nguyên tổ và chức Minh Tự; tôn phong Trần Thừa (anh trai thứ 2 của vợ, cha Trần Cảnh) là Đức Thái Tổ; Trần Tự Khánh (anh thứ 3 của vợ) chức Chương Thành hầu; Tô Trung Từ (cậu ruột) làm Thái úy Phụ chính. Kể từ đây Lý Huệ Tông chỉ còn là một ông vua hờ, công việc triều chính do họ Trần điều hành. Người đa mưu túc kế lấn lướt vua chính là Trần Tự Khánh.
| Ngày 23-1-2011, tại Viện khoa học xã hội Việt Nam (số 1 phố Liễu Giai, Hà Nội) sẽ diễn ra Hội thảo: “Thân thế sự nghiệp phò vua Lý giúp nước của Đô thống Khu mật Tả sứ Gián nghị Đại phu Lại Linh” do Trung tâm nghiên cứu và ứng dụng phả học Việt Nam và Ban liên lạc dòng họ Lại toàn quốc tổ chức. | “Việt sử lược“ chép: Tháng 2 năm Tân Mùi (1214) Trần Tự Khánh triệu tập các vương và bá quan bàn “Cải lập” triều chính, sai người đi đón con trai vua Anh Tông là Huệ Vương đến Hạc Kiều lập làm vua. Tự Khánh tập hợp quân các đạo chia đường thủy bộ đánh vào kinh sư, đốt phá cung thất, xua quân lính cướp của cải, tài vật của nhà vua, phóng hỏa nhà của nhân dân. Vua và hoàng hậu phải chạy ra gần cầu Thái Hòa dựng căn nhà tranh để ở. Tháng giêng (1215), vua phải thân chinh đánh dẹp Tự Khánh.
Tháng chạp năm 1223, Trần Tự Khánh chết. Gần hai năm sau, Lý Chiêu Hoàng khoác hoàng bào cho Trần Cảnh lên ngôi Trần Thái Tông, phong cho Trần Thủ Độ làm Thái sư Thống quốc hành quân vụ chính thảo sự. Từ đây Thủ Độ mới có vai trò. Việc đầu tiên của Thủ Độ là: phế Thượng hoàng nhà Lý ra ở chùa Chân Giáo, gọi là Huệ Quang Đại sư, đến mùa thu tháng 8 năm ấy Thủ Độ mưu hại Lý Huệ Tông ở đây. Về sau Thủ Độ thực hiện thủ đoạn “nhổ cỏ nhổ tận gốc” để trừ hậu họa đã tàn sát 300 người trong Hoàng tộc họ Lý, buộc người họ Lý trong nước phải đổi ra họ Nguyễn.
Thế thì cuộc bàn giao triều đại Lý sang Trần trước và sau làm gì có chuyện “êm đềm”, làm gì có chuyện “không đổ máu”. Trần Thủ Độ không có liên can đến cái chết của Lại Linh. Lại Linh chết là vì cả họ Trần, nhất là Trần Tự Khánh. Trong việc đánh dẹp nơi nào khó khăn ông ta đều sai Lại Linh xông pha thay mình. Tới khi vua Lý lâm bệnh ốm yếu, Tự Khánh nhận rõ Lại Linh là người rất trung thành với nhà Lý, nên vào cuối năm 1223, đã sai người đi bắt Lại Linh để hãm hại. Nhưng sau đó không rõ vì lý do gì lại không giết Lại Linh...
Đêm trước cuộc chuyển giao triều đại Lý sang Trần năm 1225, Đô thống khu mật Tả sứ Gián nghị Đại phu Lại Linh ôm mối hận cô trung đã tự vẫn để tỏ rõ khí tiết với triều Lý...
Qua dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, nhìn lại vương triều Lý vẻ vang, cũng là điều kiện thuận lợi để các nhà nghiên cứu tìm hiểu thêm về nhân vật lịch sử thời hậu Lý - Lại Linh.
TS. Mai Hồng |