Triều Nguyễn (1802-1945) là triều đại phong kiến cuối cùng trong lịch sử Việt Nam, đã để lại cho hậu thế nhiều di sản đặc sắc trong đó có kiến trúc và nhã nhạc cung đình. Những di sản văn hoá vật thể (kiến trúc) và phi vật thể (nhã nhạc) ấy đã được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới. Triều đại này cũng được đánh giá là triều đại sử dụng nhiều nghi lễ nhất như: lễ đại triều, lễ thường triều, lễ đăng quang, lễ tấn tôn, lễ vạn thọ, lễ thánh thọ, lễ truyền lô, lễ tế Nam giao....Đó là những Đại lễ, bởi nó mang tầm quốc gia, có quy mô lớn, rất trang nghiêm và có sự xuất hiện của Hoàng thượng. Tuy nhiên không phải các nghi lễ trên đều được cử hành giống nhau mà mỗi triều Vua, mỗi thời kỳ đều có sự thay đổi, cải biến cho phù hợp.
Bảo Đại (1913-1997) là Hoàng đế thứ mười ba của triều Nguyễn và cũng là vị Vua cuối cùng của chế độ quân chủ Việt Nam. Ông tên thật là Nguyễn Phúc Vĩnh Thuỵ, con Vua Khải Định và bà Từ Cung Hoàng Thị Cúc. Ông trị vì từ năm 1932 và thoái vị vào năm 1945 khi Cách mạng tháng Tám thành công. Vẫn còn những ý kiến đánh giá khác nhau về công và tội của Bảo Đại nhưng sử sách không thể không công nhận rằng ông là người đã có nhiều cải cách đáng kể về nội chính: bỏ tục quỳ lạy khi diện kiến Vua, bắt tay các quan Tây thay vì phải quỳ lạy, thành lập Viện Dân biểu để trực tiếp nắm bắt nguyện vọng của dân, bỏ chế độ cung tần thứ phi, tấn phong Hoàng hậu (Thời Gia Long đến Khải Định, vợ Vua chỉ được phong Vương phi, chỉ sau khi chết mới được phong làm Hoàng hậu).
Tiếp thu những tinh hoa của các bậc tiên vương để lại, thế hệ sau đã tái tạo các lễ hội truyền thống của Huế trong một không gian rộng lớn, làm sống lại các giá trị văn hoá của cố đô. Festival đầu tiên tên là Festival Việt-Pháp được tổ chức vào năm 1992. Đến năm 2000 thì đổi tên là Festival Huế và mang tầm quốc tế vì có sự tham gia của một số nước khác. Cho đến nay, Festival Huế được tổ chức hai năm một lần và vào các năm chẵn với phương châm “truyền thống kết hợp với hiện đại”. Festival Huế năm 2010 có sự tham gia của 21 quốc gia đến từ các nước: Pháp, Mỹ, Ấn Độ, Cu Ba, Nhật Bản, Bỉ... nhưng một điểm đặc biệt không thể thiếu ở tất cả các Festival Huế đó là Lễ tế Nam giao.
Lễ tế Nam giao hay được gọi là lễ tế sao, tế trời. Vua là thiên tử (con của trời), nên chỉ Vua mới được quyền cúng tế trời (cha mẹ Vua). Lễ tế Nam giao có ý nghĩa nhân văn sâu sắc là cầu cho mưa thuận gió hoà, quốc thái dân an, tạ ơn trời đất. Dưới thời Nguyễn, lễ tế Nam giao đầu tiên được tổ chức vào năm 1807, thường được cử hành vào mùa xuân hàng năm. Đến năm Thành Thái (1907), lễ tế Nam giao được quy định tổ chức ba năm một lần.
Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I xin giới thiệu “Nam giao Đại giá đồ thức “( tạm dịch: Sơ đồ nghi thức lễ Nam giao) thời Bảo Đại. Có thể đây là lễ tế Nam giao cuối cùng của triều Bảo Đại vì Bộ Lễ nghi công tác làm bản tấu trình vào ngày 18 tháng giêng năm Bảo Đại thứ 20 (tức ngày 02 tháng 3 năm 1945). Văn bản trên gồm hai tờ (tờ 158-159) là những tài liệu gốc nằm trong khối tài liệu Châu bản Bảo Đại, quyển số 9, được trình bày trên hai trang giấy, viết bằng chữ Quốc ngữ. Qua bản đồ thức mà Bộ Lễ nghi công tác trình lên Hoàng thượng, chúng ta dễ dàng cảm nhận được sự uy nghiêm, long trọng của buổi lễ, cảm nhận được âm thanh và màu sắc, cách bài trí của vật tế và người tham gia tế lễ.
Tờ 158 là bản tấu của Bộ Lễ nghi công tác tâu trình về đồ thức lễ Nam giao.
Nguyên văn:
Huế, ngày 18 tháng giêng năm Bảo Đại thứ 20.
No: 31 (Le 2 Mars 1945)
Trích – yếu:
Tâu về khoản đồ-thứ
lễ Nam-Giao.
Phụng chiếu Ngự - Giá hành-lễ Nam - Giao đại tự, lệ có nghĩ - soạn đồ - thứ. Thần Bộ tuân chiếu hướng-lệ châm - chước soạn thành đồ - thứ, xin đính theo sau Phiến nầy.
Vậy kính tâu lên Hoàng - Thượng hậu phụng Chỉ - Chuẩn lục tuân./.
Nay kính Tâu,
Thần: UNG-UÝ
Tờ 159 là bản sơ đồ cụ thể hoá vị trí của chủ tế và các vật tế tham gia lễ Nam giao. Bản Đồ thức chia làm ba phần: Tiền đạo, Trung đạo, Hậu đạo, được bố trí rất cụ thể và có sự đối xứng bên tả- bên hữu.
Trích:
Ở vị trí Tiền đạo: Người tham gia tế lễ: Chánh quản (bên hữu)-Phó quản (bên tả)
Suất đội (bên hữu)-suất đội (bên tả)
Tuần sát (bên hữu)-tuần sát (bên tả)
Vật tham gia tế lễ: Voi, cờ, lọng, trống,chiêng, bạt. (trống có nhiều loại như trống ngũ lôi, cờ cũng có nhiều loại như cờ túc tinh, cờ Bắc đẩu) Các vì sao: Mộc, hoả, thủy, kim
..........
Ở vị trí Trung đạo: Đây là vị trí tập hợp rất đông người và vật tham gia tế lễ. Cụ thể được bài trí như sau
Người tham gia tế lễ: Chánh quản (bên hữu)-Phó quản (bên tả)
Lính mã kỵ
Suất đội (bên hữu)-Suất đội (bên tả)
Vật tham gia tế lễ: Các vì sao: Mộc, hoả, thủy, kim
Cờ (cờ bát quái, cờ ngũ hành, cờ bát quái...), lọng, đội, trống, ...
Nhã nhạc
Đại nhạc
Long đình phúc tửu
Long luyến
Thanh đao kỳ, loan kỳ, quạt,
Nguyệt kỳ, vân kỳ, phong kỳ, nhật kỳ
......
Ỏ vị trí hậu đạo: Người tham gia tế lễ: Chánh quản (bên hữu)- phó quản (bên tả)
Suất đội (bên hữu)- suất đội (bên tả)
Tuần sát (bên hữu)- tuần sát (bên tả)
Vật tham gia tế lễ: Các vì sao: Mộc, hoả, thổ, kim
Cờ ngũ hành
Trống, chiêng., lọng, đội
Các sắc long kỳ
Các sắc phượng kỳ
Các sắc giác kỳ
...........
Bản đồ thức còn nhấn mạnh vị trí của Vua và các đình thần: Hoàng thân tôn nhơn văn võ đình thần tuỳ hậu.Lễ Nam giao ở Huế là hình thức tế lễ lớn nhất của triều đình nhà Nguyễn. Với tất cả những ý nghĩa nhân văn sâu sắc, lễ tế Nam giao đã dần dần được phục dựng để đưa vào các Festival Huế từ những năm 2002, 2004, 2006, 2008. Đây cũng là lễ hội được đầu tư kỹ lưỡng và được đón chờ nhất bởi nó thể hiện các yếu tố văn hoá và nghệ thuật truyền thống độc đáo của vùng đất Cố đô./.
Lê Huy Tuấn, Đào Hải Yến - Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I