Năm 1533, Lê Trang Tông lên ngôi, lập nên triều đại nhà Lê Trung hưng ở Thanh Hóa. Để triều nghi ngày càng được củng cố bền vững cần có nhân tài giúp nước, năm Thuận Bình thứ 4 (1554), vua cho mở khoa thi chế khoa (khoa thi đặc biệt để chọn người tài giỏi).
Năm 1558, vua Lê Anh Tông lập trường thi Hương ở xã Đa Lộc, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa.
Năm 1565 và 1577, nhà Lê Trung hưng vẫn mở chế khoa. Năm 1580, bắt đầu đặt khoa thi Hội. Từ đây nhà Lê Trung hưng có chiếu định 3 năm một khoa thi nhưng rồi khoa thi năm 1586 lại không thực hiện được. Còn các năm 1583, 1589, 1592 vẫn mở thi Hội.
Cho đến năm 1592, các khoa thi Hương, thi Hội kể cả những khoa chế khoa đều tổ chức ở sách Vạn Lại thuộc tổng An Trường huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Thiên, tỉnh Thanh Hóa. Các khoa thi được ban học vị như thường lệ nhưng không tổ chức thi Đình.
Từ năm Ất Mùi, niên hiệu Quang Hưng năm thứ 18 triều Lê Trung hưng bắt đầu mở khoa thi ở Thăng Long và đặt chế độ thi Đình như thường lệ. Cũng từ đây các quy chế học tập, khảo hạch, cách ra đề thi cũng được nhiều lần thay đổi cho phù hợp. Việc chọn nhân tài ngày càng có hiệu quả.
 |
| Ảnh minh họa |
Nhưng khi triều đình đã ổn định, các quy chế thi cử lâu ngày bị quan trường chủ quan lơi lỏng. Do việc mùa màng thất bát, công cuộc dụng binh tốn kém, sĩ tử dự thi ngày càng đông, triều đình đặt ra chế độ thu tiền thông kinh, người dự thi Hương phải nộp 3 quan tiền thì không phải khảo hạch.
Vì vậy, người ta đua nhau nộp tiền để đi thi cầu may. Trong trường thi xảy ra tình trạng nhờ người đi thi hộ hoặc mang sách vào trường để chép. Có khoa thi sĩ tử chen nhau, đạp lên nhau chết người ngoài cổng. Dân gian có câu mỉa mai "sinh đồ 3 quan" là như vậy. Song, đó cũng chỉ là một thời và những người học hành kém cỏi cũng không qua nổi các kỳ đại khoa.
Việc đãi ngộ các nhà khoa bảng dưới triều Lê Trung hưng rất trọng hậu. Sách kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn (NXB Sử học 1962), viết: 1/Ban cho áo mũ cân đai triều phục, cho vinh quy bái tổ có cờ quạt, nghi trượng, nhạc nhã đón rước. 2/Dân làng phải dựng phủ đệ cho các tiến sĩ. 3/Những người đỗ tam khôi hoặc ứng thí chế khoa trúng cách được bổ vào Viện Hàn lâm, những người đỗ đồng tiến sĩ được bổ các chức quan khoa đạo, không phải đi làm quan ở các phủ, huyện bên ngoài. 4/Người đỗ trẻ tuổi nhất được bổ chức Hiệu thảo. 5/Người nào bổ đi ngoài trấn thì được vào hai ty Thừa chính sứ và Hiến sát sứ được trao ấn chưởng chính thức mà không phải giữ chức Tả nhị. 5 ân điển này so với các nhà khoa bảng Trung Quốc từ trước cũng chưa từng có.
Ngoài các khoa thi tiến sĩ, triều Lê Trung hưng còn mở các khoa thi Hoành từ, Sĩ vọng, Đông các, Tuyển cử là những khoa thi không theo hạn định trên cấp thi Hương dưới quy chế thi tiến sĩ. Những hương cống đỗ các khoa thi này đều được bổ dụng các chức vụ phụ tá trong kinh và ngoài trấn.
Riêng khoa Đông các thì đặc biệt hơn, những người đã đỗ tiến sĩ làm quan tại triều mới được dự thi. Những người đỗ đầu được ban danh hiệu: Đông các đại học sĩ, đỗ thứ hai được ban Đông các học sĩ và đỗ thứ 3 được ban Đông các hiệu thư.
Từ năm 1554 - 1787, nhà Lê Trung hưng mở được 73 khoa thi, lấy đỗ 772 tiến sĩ, trong đó có 25 vị Tam khôi (5 trạng nguyên, 7 vị bảng nhãn, 13 vị thám hoa) là thời kỳ khoa cử ổn định làm tiền đề cho khoa cử nhà Nguyễn sau này.
Đinh Văn Niêm