Thời Lê - Mạc nhiều nhà nho đã thể hiện tính trung quân, hiếu đức, để lại cho đời sau những trang sử tráng liệt.
Thời Lê - Mạc nhiều nhà nho đã thể hiện tính trung quân, hiếu đức, để lại cho đời sau những trang sử tráng liệt.
Thà làm ma nhà Lê, không làm quan nhà Mạc
Hoàng giáp Nguyễn Thái Bạt người xã Bình Lãng, huyện Cẩm Giàng, nay thuộc thôn Thu Lãng, xã Ngọc Liên, huyện Cẩm Giàng, Hải Dương, đỗ Hoàng giáp khoa Canh Thìn năm 1520 đời vua Lê Chiêu Tông, làm quan đến chức Hàn lâm Viện hiệu lý.
Khi Lê Chiêu Tông bị bắt ở Thanh Hóa ngày 17 tháng Giêng năm 1526 đưa về Thăng Long, Hoàng giáp Nguyễn Thái Bạt bị ép ra làm quan để phò triều Mạc.
 |
| Thời Lê - Mạc nhiều nhà nho đã thể hiện tính trung quân, hiếu đức, để lại cho đời sau những trang sử tráng liệt. |
Với tư tưởng "Trung thần bất phụng nhị quân" (người trung thần không thờ 2 vua), Nguyễn Thái Bạt nhất định không chịu phục tùng.
Mạc Đăng Dung nhiều lần cố ép, biết không thể từ chối mãi được, Nguyễn Thái Bạt giả vờ thong manh, đi loạng choạng để được đưa đến gần rồi thản nhiên chỉ vào mặt Mạc Đăng Dung mắng chửi: "Mày là đồ bất trung, nghịch tặc".
Ông còn dõng dạc tuyên bố: "Ta thà làm ma nhà Lê chứ không thèm làm quan nhà ngụy Mạc". Ông bị giết, triều Lê Trung hưng phong làm Trung đẳng thần. Năm 1666, vua Lê Thần Tông xếp vào hạng Trung thần tiết nghĩa, phong là Phúc thần.
Đi sứ 18 năm
Hoàng giáp Lê Quang Bí, người xã Mộ Trạch, huyện Đường An (nay là thôn Mộ Trạch, xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương), năm 23 tuổi ông đỗ Hoàng giáp khoa Bính Tuất 1526 đời vua Lê Cung Hoàng.
Nhà Lê mất ngôi, với tư tưởng "tùy thời xuất tiến", ông ra làm quan cho nhà Mạc. Năm 1546, Mạc Phúc Nguyên cử ông đi sứ nhà Minh. Nhà Minh ngờ là quan giả mạo bèn giữ lại để tra xét rồi mới cho dâng lễ phẩm. Lúc này trong nước Lê - Mạc đang đánh nhau ngày càng dữ dội nên thư từ không ai chú ý. Việc cống lễ bê trễ. Mãi đến năm 1463, quan Lưỡng quảng nhà Minh mới dẫn ông đến Bắc Kinh. Nhân dịp này Mạc Phúc Nguyên cũng gửi thư và 25 lạng bạc cho ông.
Lê Quang Bí đến kinh đô lại bị giữ lưu lại ở sứ quán một lần nữa. Có viên đại học sĩ nhà Minh là Lý Xuân Phương thương tình Quang Bí bị giữ lâu đợi xét mà vẫn kính cẩn giữ lòng trung nên tâu với vua nhà Minh cho nhận cống phẩm và cho về.
Lê Quang Bí đi sứ 18 năm. Lúc ra đi tóc xanh mượt mà lúc trở về râu tóc bạc phơ. Nhà Minh ví ông là Tô Vũ đời Hán Vũ đế đi sứ Hung Nô phải lưu lại chăn dê 19 năm mới được về. Khi về nước, Lê Quang Bí được phong Lại bộ thượng thư, tước Tô xuyên hầu, khi mất được tặng tước Tô quận công.
Thầy trò, cha con hiếu đức
Năm 1592 là năm cuối cùng của nhà Mạc, cả Lê - Mạc đều mở khoa thi. Cha con, thầy trò Ngô Trí Tri, Ngô Trí Hòa và Trịnh Cảnh Thụy dự thi dưới triều Lê Thế Tông.
Trịnh Cảnh Thụy và Ngô Trí Hòa đỗ Hoàng giáp. Ngô Trí Tri là cha Ngô Trí Hòa, người xã Lý Trai, huyện Đông Thạnh, nay là xã Diễn Kỷ, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, đồng thời là thầy Trịnh Cảnh Thụy, đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân (bậc dưới con và học trò).
Khi xướng lô, nhà vua ngự ở sân điện xem mắt các vị tân khoa. Quan truyền lô đọc tên, Trịnh Cảnh Thụy chỉ đứng dậy mà không dám bước tới bệ rồng. Vua hỏi, Trịnh Cảnh Thụy thưa "Bẩm Hoàng thượng, thầy của thần là Ngô Trí Tri còn đứng hàng sau nên thần không dám mạo phạm".
Quan truyền lô lại gọi tên, Ngô Trí Hòa cũng đứng dậy mà không dám bước. Vua lại hỏi tại sao không bước, Ngô Trí Hòa thưa "Xin Hoàng thượng tha tội, thầy của thần và cũng là thân phụ của thần là Ngô Trí Tri còn đứng hàng sau nên thần không dám phạm hiếu". Vua cho gọi Ngô Trí Tri bước tới bệ rồng, ban ngự tửu và khen thầy trò cha con có hiếu đức.
Đinh Văn Niêm