Dù không còn nhiều, nhưng những di sản kiến trúc còn lại trên mặt đất Hà Nội ngày nay cũng đủ để giúp ta có một cảm quan khái quát về tư duy kiến trúc và nghệ thuật xây dựng tuyệt khéo của ông cha.
Trải qua nhiều biến thiên, sự cố, triều đại này phá cửa triều đại kia và nhất là trải qua nắng mưa dãi dầu trong những điều kiện thời tiết nóng ẩm, bão lũ rất bất lợi cho việc giữ gìn bảo quản những công trình bằng gỗ và vật liệu nhẹ thô sơ, nên theo thời gian lại phải sửa chữa, trùng tu – những gì còn lại của ngày nay không phải là nguyên dạng.
Tuy nhiên, những di chỉ cũ dù sao cũng còn có thể giúp ta có được một cảm quan khái quát về tư duy kiến trúc và nghệ thuật xây dựng tuyệt khéo của ông cha ta.
Thăng Long tứ trấn
Với ý tưởng chủ đạo là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, trong khi kiến thiết Thăng Long thành kinh đô của cả nước, các triều đại khai quốc đã tạo dựng Thăng Long tứ trấn (bốn công trình kiến trúc linh thiêng thờ các vị thần bảo vệ cho kinh thành, tọa lạc cả bốn hướng chính đông, tây, nam, bắc).
1. Đền Trấn Vũ đứng ở phía Bắc, trông ra Hồ Tây, nay mang biển số nhà 190 phố Quán Thánh.
Vua Lý Thái Tổ khi định đô ở Thăng Long, đã cho xây đền để trấn phương Bắc là phương thường có ngoại xâm đến.
Hiện trong đền còn pho tượng bằng đồng nặng khoảng 4 tấn cao gần 4m. Tượng dáng đạo sĩ, xõa tóc, chân không giầy dép, tay trái bắt quyết, tay phải chống gươm có rắn quấn quanh, mũi gươm chống lên lưng rùa.
Trong truyền thuyết dân gian, thần đã từng giúp An Dương Vương trừ tà ma khi xây dựng thành cũ Cổ Loa, được lập đền thờ ở núi Sái, làng Thụy Lôi, huyện Đông Anh. Vua Lý Thái Tổ (Công Uẩn) đã rước về thờ, để nhờ uy linh của thần trấn giữ cho hoàng thành nhà Lý.
2. Đền Bạch Mã (nay là nhà số 76 phố Hàng Buòm)
Là đền thờ thần Long Đỗ. Sách cổ Lĩnh Nam chích quái chép: Đời Đường, Cao Biền cầm quân sang chiếm nước ta, đắp La Thành để bảo vệ cho trụ sở của hắn – Vừa đắp xong, Cao Biền ra xem, bỗng trời nổi gió lớn, mây ngũ sắc từ dưới đất dâng lên, trông rõ một bậc dị nhân kỳ vĩ, cưỡi rồng đỏ lơ lửng trong mây. Đêm ấy, Biền nằm mộng, thấy thần nhân đến bảo: Ta không phải là yêu khí. Ta chính là Long Đỗ Vương chính khí thần. Vì muốn xem thành nhà ngươi đắp trên đất ta, nên hiện ra đó thôi.
Biền tỉnh dậy, kinh sợ mà than rằng: Ta không khuất phục nổi được người phương xa, nên bị dòm ngó, đó chẳng phải là điều không hay của mình sao?
Có người khuyên lập đàn, dùng sắt chôn xuống đất để yểm, Biền y theo, nhưng vừa đọc thần chú, trời bỗng mù mịt, mưa gió giật đùng đùng, sắt nát vụn. Biền sợ hãi, sau đó không lâu, phải cuốn gói về Trung Quốc. Người đời làm lạ, bèn lập đền ở phía đông kinh thành, gọi là Long Đỗ.
Về sau Vua Thái tổ Lý Công Uẩn dời đô ra đây, xây thành mới của ta, lại mộng thấy thần đến chúc mừng. Vua nói: Người chắc sẽ được hương lửa thờ phụng trăm năm. Thần đáp: Mong thánh thượng được trường thọ vạn năm, thần đâu há chỉ hưởng trăm năm hương lửa! Vua tỉnh dậy, sai cúng tế lại phong làm Thăng Long thành hoàng đại vương.
Sách Thăng Long cổ tích khảo còn chép chuyện thần dặn Thái tổ: Mạch đất Long Biên rất thiêng, nay đắp thành , mạch sẽ tắc… nên cho đào một cái cừ thông sang sông Thiên Phù và Tô Lịch để mạch lưu thông, nếu không chỉ phí công xây. Còn hướng xây thành cứ theo ngựa thần sắc trắng chỉ dẫn mà kẻ vạch. Tỉnh giấc, thấy ngựa trắng đứng ở trước mắt. Vua cho người theo chân ngựa mà kẻ vạch xây thành, quả là thành xây đến đâu vững đến đấy. Ngựa chạy đến Long Đỗ thì mất dấu. Vua Lý Thái Tổ cho đó là hiện thân thần Long Đỗ giúp vua xây thành, nên phong là Bạch Mã Đại Vương và xây đền thờ. Di vật quý trong đền ngày nay còn là pho tượng thần Long Đỗ bằng đồng, tuơng truyền có từ thế kỷ thứ XVIII.
3. Đền Linh Lang (Thủ Lệ) tục gọi là đền Láng ở phía tây thành Hà Nội thờ một hoàng tử con vua Lý Thánh Tông.
Khi còn nhỏ tuổi, Triệu Tiết, Quách Quỳ đưa quân nhà Tống kéo sang xâm lược. Vua hạ chiến, cho sứ thần đi chiêu mộ anh tài ra giữ nước, Vương tử đang nằm trên sập, bỗng vươn vai đứng lên thành người cao lớn, xin vua cha cho một lá cờ hồng và một con voi để đi diệt giặc. Voi quỳ xuống để Vương trèo lên mình, phất cờ phá tan giặc, khải hoàn trở về. Khi mất được nhà vua phong là Linh Lang Đại Vương, xây đền thờ ở nơi ngày nay gọi là đền Voi Phục do trước cửa đền có đắp đôi voi quỳ, như voi xưa đã quỳ xuống để Linh Lang đại vương cưỡi lên.
4. Đền Cao Sơn (nay ở phường Kim Liên, quận Đống Đa, nên còn được gọi là đền Kim Liên) thờ Cao Sơn Đại Vương, một tướng thời vua Hùng đã có công giữ nước.
Được tôn vinh là vị thần trấn giữ phía nam, cho ứng với tứ trấn đông, tây, nam, bắc.
Các đình, đền thờ anh hùng dân tộc
1. Đền thờ Đồng Nhân (nay thuộc quận Hai Bà Trưng)
Thờ hai vị anh hùng dân tộc đầu tiên của Việt Nam đã đánh đuổi quân xâm lược nhà Hán từ những năm đầu Công nguyên (40 – 43) lên ngôi vua được gọi là Trưng Nữ Vương.
Trước được xây dựng ở bờ sông Hồng, ngay trên bãi Đồng Nhân, từ thế kỷ XII.
Tương truyền rằng: Khởi đầu, không biết từ đâu, hai pho tượng hai bà Trưng Trắc, Trưng Nhị theo sông Cái (sông Hồng) trôi xuôi. Một đêm đầu tháng 2 âm lịch, hai pho tượng tỏa sáng trước bãi Đồng Nhân. Dân lấy vải đỏ rước tượng vào bờ. Vua Lý Anh Tông biết chuyện truyền lập đền thờ ngay tại bãi ấy là năm 1142. Đến 1819 thì do đất lở, đền được di chuyển vào chỗ hiện nay. Tượng hai bà được thờ trong hậu cung, đầu đội mũ phù dung, tay đưa ngang trước mặt, hai bên là tượng 12 nữ tướng.
2. Đền Ngọc Sơn (trên hồ Hoàn Kiếm)
Thờ đức Trần Hưng Đạo (vị anh hùng dân tộc lãnh đạo quân dân 3 lần đánh thắng quân xâm lược Nguyên Mông) và Văn Xương đế quân, vị thánh chủ trì việc văn học.
Đền được đặt tại một trong những cảnh quan đẹp nhất Hà Nội.
Năm 1865, danh sĩ Nguyễn Văn Siêu – một nhà văn hóa lớn của Hà Nội – đã đứng ra sửa sang lại toàn cảnh khu hồ có sự tích vua Lê trả kiếm cho rùa thần sau khi đánh thắng quân xâm lược nhà Minh.
Trên núi Độc Tôn, ông cho xây một tháp đá mà đỉnh là hình ngọn bút lông. Trên tháp đá có tạo hình chữ Tả Thanh Thiên, có nghĩa là viết lên trời xanh. Đi qua Tháp Bút tới Đài Nghiên – một cửa cuốn trên có đặt một cái nghiên là một tảng đá lớn được tạc theo hình quả đào. Trên thành nghiên có khắc một bài minh ghi ý tưởng triết lý cao cả, xem văn chương như cái đẹp để giáo dục đạo đức cho người đời. Qua Đài Nghiên là cầu Thê Húc, cái cầu gỗ sơn son uốn nhẹ trên làn nước biếc, là nơi đọng lại ánh sáng mặt trời ban mai. Đầu cầu bên kia là Đắc Nguyệt lâu (là được trăng), nơi tao nhân, mặc khách đến thưởng nguyệt.
Bên trong đền là nơi thờ phụng Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn với bức tượng uy nghi, xứng với bậc anh hùng dân tộc. Có nhiều câu đối hay, đầy ý nghĩa tự hào.
3. Chùa Bộc (trên đường Chùa Bộc)
Lập ngay trên đất chiến địa Đống Đa, nơi Vua Quang Trung đã đưa quân ra đại phá quân Thanh, giải phóng Thăng Long mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789.
Dưới triều nhà Nguyễn, mặc dù bị triều đình cấm đoán, nhân dân Thăng Long vẫn không quên chiến thắng oanh liệt ấy, đã tạc tượng nhà vua đưa vào chùa thờ cúng. Bức tượng thể hiện tài khéo và tâm thế của người nghệ sĩ dân gian, đặc biệt là cảm kích tinh thần thân dân của người anh hùng áo vải ngồi ghếch chân trò chuyện với người cận thần mà dân gian nói là danh sĩ Bắc hà Ngô Thì Nhậm, một mưu sĩ được sủng ái của nhà vua.
4. Đền Sóc (ở thôn Vệ Linh, xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn, Hà Nội) thờ Thánh Dóng (Phù Đổng Thiên Vương)
Theo truyền thuyết, thì sau khi dẹp xong giặc Ân, cậu bé làng Gióng đã phi ngựa lên núi Sóc, cởi áo giáp mắc vào bụi tre Đằng Ngà, rồi bay lên trời cùng ngựa sắt, không đợi được tưởng lệ vinh danh.
Hàng năm, từ ngày 6 tháng giêng âm lịch, Sóc Sơn mở hội. Trong hội có tắm tượng thánh, lễ rước rò hoa tre tượng trưng cho roi ngựa của ông Gióng, có lệ rước chải giấy (thuyền hàng mã) có các hình nhân cầm chèo và vũ khí xung trận, tượng trưng cho người làng theo ông Gióng đánh giặc, có tục chém tướng vào ngày 7 tháng giêng. Tục chém tướng như sau: thôn Yên Tàng rước kiệu thánh đến đền Sóc làm lễ xong thì phất cờ, vung dao chém vào chân ghế, hai cô gái ngồi trên ghế ngã lăn xuống đất. Trò diễn tượng trưng thánh Gióng chém tướng giặc Ân…
5. Đình Nam Đồng (nay ở phố Nguyễn Lương Bằng, quận Đống Đa)
Thờ Thái úy Lý Thường Kiệt (1019 – 1105), vị anh hùng dân tộc kiệt xuất. Trước sự chuẩn bị xâm lược ráo riết và những vụ khiêu khích biên giới nước ta của triều triều đình nhà Tống, đã chủ động đưa quân sang nội địa Trung Quốc, phá tan các nơi tập trung quân định xâm lược của nhà Tống ở Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu, góp phần quan trọng vào sự nghiệp giữ gìn độc lập của Tổ quốc ở buổi đầu thời tự chủ. Nơi thờ vị Thái úy Thượng quốc công ở ngay giữ nội thành Hà Nội bây giờ, nhưng tiếc chưa được sự chú ý đáng có.
Nhà nghiên cứu lịch sử Trần Thái Bình