Thời nhà Mạc, việc chọn nhân tài bằng thi cử được đề cao để tỏ ra đây cũng là một triều đại chính thống như các triều đại trước.
Thời nhà Mạc, việc chọn nhân tài bằng thi cử được đề cao để tỏ ra đây cũng là một triều đại chính thống như các triều đại trước.
Thể chế giáo dục, thi cử, chức danh học vị, học hàm nhà Mạc vẫn theo quy chế nhà Lê. Thời hạn thi Hương, thi Hội cứ 3 năm một khóa thực hiện rất nghiêm.
Cứ các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu thi hương, các năm Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thi Hội. Năm Kỷ Sửu, niên hiệu Mạc Minh Đức năm thứ 3 (1529), các trung thần của nhà Lê nổi lên chống đối ở khắp nơi, công việc triều chính của nhà Mạc còn rất bộn bề, phức tạp.
 |
| Thành nhà Mạc |
Nhưng để thu nhận những trí thức nho gia nhằm phục vụ cho chế độ bản triều, Mạc Đăng Dung tổ chức khoa thi Hội đầu tiên của nhà Mạc lấy đỗ 27 người có đủ các chức danh Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa, Hoàng giáp và Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân.
Tháng 12 cùng năm, cho dựng bia tiến sĩ ghi tên 27 vị đại khoa. Khoa thi năm Ất Mùi, niên hiệu Mạc Đại Chính năm thứ 6 (1535), Mạc Đăng Doanh lấy đỗ 32 người gồm 3 vị tam khôi, 7 vị đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp), 22 vị đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân.
Đặc biệt, khoa thi này có vị Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ông người xã Trung Am, huyện Vĩnh Lại, nay là thôn Trung Am, xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng. 50 tuổi ông đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh: Trạng nguyên.
Các kỳ thi Hội và thi Đình ông đều đỗ đầu (Hội nguyên và Đình nguyên). Làm quan đến chức Thượng thư, Thái phó, tước Trình quốc công. Đương thời gọi ông là Trạng Trình. Nguyễn Bỉnh Khiêm đã giúp nhà Mạc củng cố triều nghi, có nhiều tấu trình cải cách giáo dục, thi cử. Khi ông đã về trí sĩ, các vua nhà Mạc đều sai người đến hỏi quốc sự. Năm Mạc Diên Thành thứ 8 (1585) ông mất, thọ 95 tuổi.
Mặc dù năm 1533, Lê Duy Ninh đã được lập làm vua (Lê Trang Tông), đóng đô ở sách Vạn Lại (Thanh Hóa), nhà Mạc vẫn cứ 3 năm tổ chức một khoa thi Hội.
Năm Giáp Dần, với niên hiệu Thuận Bình thứ 6 (1554), vua Lê Trung Tông nhà Lê Trung hưng đã bắt đầu mở chế khoa (khoa thi do ý vua mà mở ra, khác với khoa thi thường lệ) nhưng việc thi cử của nhà Mạc vẫn không thay đổi.
Năm Nhâm Ngọ, Mạc Diên Thành thứ 5 đời Mạc Mậu Hợp, ngày 6/5 Đề điệu Quốc tử giám xin xây dựng bia tiến sĩ dưới thời nhà Mạc từ khoa thi Nhâm Thìn năm Mạc Đại Chính thứ 3 (1532) cho đến khoa thi Canh Thìn, niên hiệu Mạc Diên Thành năm thứ 3 (1580), Mạc Mậu Hợp cho rằng "đất nước còn nhiều việc nên chưa thực hiện được".
Như vậy cho đến 1592 nhà Mạc tổ chức được 22 kỳ đại khoa thì chỉ dựng được 1 tấm bia năm 1529, còn 21 khoa thi tiến sĩ của nhà Mạc không dựng được bia.
Dưới triều nhà Mạc có 6 khoa thi tiến sĩ: 1565, 1577, 1580, 1583, 1589 và 1592 nhà Lê và nhà Mạc tổ chức trùng nhau trong 1 năm. Có những khoa thi, người ở vùng nhà Lê cát cứ sang thi trường thi nhà Mạc tổ chức và ngược lại. Những người đỗ đều được hai bên công nhận.
Với đất nước thì đây là thời kỳ chính trị rối ren, nhưng với các sĩ nhân thì đây là thời kỳ được mùa thi cử. Triều Mạc từ 1529 - 1592 tổ chức được 22 khoa thi, lấy đỗ 487 tiến sĩ trong đó có 43 vị tam khôi, 344 tiến sĩ xuất thân và đồng tiến sĩ xuất thân.
Đinh Văn Niêm