Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Trong tổng số 239 hiện vật thuộc “Sưu tập hiện vật đời sống sinh hoạt cư dân Nam Bộ trước năm 1975” được Bảo tàng Lịch sử quốc gia sưu tầm năm 2014; bên cạnh các sưu tập hiện vật phản ánh đời sống xã hội cư dân Nam Bộ, đặc biệt có 20 số báo Thống Nhất của cán bộ, chiến sĩ và đồng bào miền Nam tập kết ra Bắc phát hành số đầu tiên tại Thủ đô Hà Nội năm 1957.

Báo Thống Nhất ra đời trong bối cảnh lịch sử đặc biệt. Ngày 20/7/1954, Hiệp định Giơnevơ về Đông Dương được ký kết giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Pháp tạm thời chia đất nước Việt Nam làm hai miền Nam – Bắc, hai năm sau hai bên sẽ tổ chức tổng tuyển cử thống nhất đất nước.

Báo Thống Nhất, số kỷ niệm ra ngày 2-9-1957.

Thi hành Hiệp định Giơnevơ, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ, đồng bào và học sinh miền Nam tập kết ra Bắc với hy vọng hai năm đất nước sẽ thống nhất, gia đình sẽ sớm đoàn tụ. Nhưng sau đó, hiệp định không được thi hành, cuộc tổng tuyển cử đã không diễn ra, khi đế quốc Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm thay chân thực dân Pháp xâm lược miền Nam. Nhân dân ta lại bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ gian khổ chống đế quốc Mỹ và chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm. Ở miền Nam, sau khi lên nắm quyền, Ngô Đình Diệm đã thi hành nhiều chính sách tàn bạo như: “tố cộng”, “diệt cộng”, “luật 10/59”… gây tổn thất nghiêm trọng cho cách mạng nước ta, trong đó có các gia đình kháng chiến cũ, các gia đình có người tập kết là đối tượng chủ yếu của “tố cộng”, “diệt cộng”. Trước tình hình đó, kỳ họp thứ VI Quốc hội khóa I ngày 18/01/1957 đã ban hành Nghị quyết về đấu tranh thống nhất nước nhà. Thực hiện Nghị quyết của Quốc hội, Chính phủ nước Việt Nam DCCH quyết định xuất bản một tờ báo tại Hà Nội chuyên về đấu tranh thống nhất đất nước, có tên là Thống Nhất. Ngày 30/5/1957, Hội đồng Chính phủ thành lập Ban Thống nhất Trung ương để tăng cường và tập trung chỉ đạo đấu tranh thống nhất đất nước, tham mưu cho Trung ương Đảng chỉ đạo cuộc kháng chiến chống Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Vì lúc đó, mục tiêu thống nhất là mối quan tâm chiến lược hàng đầu của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân, nên báo Thống Nhất nhận được sự quan tâm chỉ đạo sát sao của Đảng và Chính phủ. Báo Thống Nhất ra đời với tôn chỉ, mục đích rõ ràng:

- Một là, tuyên truyền giáo dục nâng cao lòng yêu nước, nâng cao chí khí phấn đấu cho thống nhất nước nhà, tăng cường tình đoàn kết Bắc – Nam để động viên thực hiện mọi công tác củng cố miền Bắc, góp phần giữ vững và đẩy mạnh đấu tranh ở miền Nam.

- Hai là, vạch trần mưu mô của Mỹ - Diệm nhằm phá hoại việc thi hành Hiệp nghị Giơnevơ, chia cắt lâu dài nước ta, biến miền Nam thành căn cứ quân sự và thuộc địa của Mỹ. Góp sức với các cơ quan chính quyền đấu tranh về mặt pháp lý với Mỹ - Diệm, tranh thủ sự đồng tình của dư luận rộng rãi trong nước và ngoài nước.

- Ba là, góp phần giải quyết một số tư tưởng và tình cảm của cán bộ và đồng bào miền Nam tập kết, xây dựng đoàn kết Bắc - Nam cùng ra sức củng cố miền Bắc làm cơ sở cho đấu tranh thống nhất nước nhà.

Chuyên mục từ miền Nam gửi ra “Lá thư về Bắc”
(báo Thống Nhất, số 21, trang 11, ra chủ nhật ngày 20/10/1957)

Bài “Một lần nữa Chính phủ ta đề nghị”
(báo Thống Nhất, số 9, trang 1, ra chủ nhật ngày 28/7/1957)

Bộ máy tổ chức hoạt động của báo Thống Nhất gồm:

- Tổ chức tòa soạn:

+ Trụ sở tòa soạn: đầu tiên đặt tại Câu lạc bộ Thống Nhất, ngã 3 Hàng Trống, Lê Thái Tổ; sau tòa soạn chuyển về số 80 phố Nguyễn Du, Hà Nội. Thư bài gửi về Hộp thư liên lạc số 133, Bưu điện Hà Nội.

+ Ban biên tập: do ông Dương Bạch Mai, nguyên Thanh tra chính trị miền Đông Nam Bộ làm chủ nhiệm và chủ nhiệm cuối cùng của báo là ông Trần Minh Tước (nhà thơ Xích Điếu).

- Số lượng phát hành: Tờ báo được xuất bản mỗi tuần một số với tên gọi Thống Nhất (sau ít lâu, mỗi tuần ra hai số vào thứ 3 và thứ 6). Báo Thống Nhất ra số đầu tiên, ngày 2/6/1957; số cuối cùng kết thúc nhiệm vụ lịch sử phát hành đúng ngày 19/5/1975, nhân dịp kỷ niệm 85 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Sau 18 năm hoạt động, báo Thống Nhất phát hành gần 1000 số báo.

Bảo tàng Lịch sử quốc gia hiện sưu tầm được 20 số báo Thống Nhất, bao gồm số 1, ra ngày 2/6/1957 đến số 22, ra ngày chủ nhật 27/10/1957. Báo được in typô, mực đen, đỏ trên nền giấy vàng có kích thước 27 cm x 37 cm, gồm 12 trang (số thường) và 16 trang (số đặc biệt).

Về hình thức: Báo Thống Nhất có hình thức trang nhã, bố cục hợp lý, hấp dẫn người đọc. Trang 1, đầu trang là phần măng sét. Trên măng sét in chữ “thống nhất” - tên tờ báo được viết chữ thường in nghiêng, nét đậm, màu đen hoặc đỏ. Phía trên măng sét in chữ hoa: “VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA NĂM THỨ 13 - ĐỘC LẬP - TỰ DO - HẠNH PHÚC”. Dưới măng sét in chữ hoa: “TUẦN BÁO CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI - VĂN NGHỆ” và số báo, ban biên tập, địa chỉ hòm thư. Phía dưới măng sét, từ trang số 1 đến trang cuối cùng là các cột mục của báo, được phân thành 3, 4, hoặc 5 cột mục đăng các bài báo; bài quan trọng thường được đăng trang nhất. Trang cuối cùng, phía trên được trang trí măng sét báo “thống nhất” – tuần báo chính trị, xã hội, văn nghệ.

Về nội dung chủ yếu của 20 số báo Thống Nhất, tập trung các vấn đề sau:

Trong lời giới thiệu đăng trên trang 2, số 1, ra ngày chủ nhật 2/6/1957 của báo Thống Nhất đã xác định mục đích, tôn chỉ của báo, đó là “Báo Thống Nhất là một tờ báo đầu tiên chuyên bàn về công việc đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà”. Lúc đầu, tờ báo góp phần ổn định tư tưởng, tình cảm, cổ vũ quyết tâm và ý chí của cán bộ, chiến sĩ, đồng bào và học sinh miền Nam tập kết ra sức rèn luyện, học tập, lao động sản xuất chung sức xây dựng miền Bắc và sẵn sàng lên đường chiến đấu khi tiền tuyến gọi. Tuy nhiên, sau đó tờ báo được phát hành rộng rãi trên toàn miền Bắc, sang Lào, Campuchia và cả miền Nam đang rực lửa chiến tranh, vì vấn đề thống nhất Tổ quốc là mối quan tâm hàng đầu của toàn thể dân tộc Việt Nam. Do vậy, báo Thống Nhất nhanh chóng trở thành tiếng nói của khát vọng hòa bình, thống nhất đất nước.

Báo Thống Nhất, số 17, ra chủ nhật ngày 22/9/1957.

Qua khảo cứu 20 số báo Thống Nhất mới được sưu tầm về Bảo tàng Lịch sử quốc gia, tuy chưa đầy đủ bộ sưu tập, song phần nào gợi mở được nhiều nội dung hấp dẫn của tờ báo; bên cạnh những chuyên mục riêng, đặc sắc, báo còn có nhiều chuyên mục đăng thường kỳ hấp dẫn người đọc, gồm:

- Chuyên mục Thời sự, chính trị: Chủ yếu tập trung đăng tải các bài viết, bài phóng sự của các nhà báo, trí thức, học giả trong nước yêu cầu chính quyền Ngô Đình Diệm được tự do trao đổi thư tín giữa 2 miền Nam – Bắc, tiến hành hợp thương tổng tuyển cử thống nhất đất nước, như: “Nhân dân hai miền phải được tự do trao đổi thư tín!” (trang 1, số 1), “Hiệp định Giơnevơ quyết không kẻ nào hủy bỏ được!” (trang 1, số 9), “Trao đổi ý kiến về vấn đề đoàn kết Bắc Nam: Tình hình các đồng chí miền Nam” (trang 2, số 20). Ngoài ra, báo còn đăng diễn đàn cuộc tranh luận giữa Thống Nhất với 5 tờ báo ở Sài Gòn về vấn đề thống nhất đất nước, qua đó vạch trần âm mưu phá bỏ Hiệp định Giơnevơ của chính quyền Ngô Đình Diệm, như: “Chung quanh vấn đề thống nhất Quân đội và thống nhất Tổ quốc” (trang 2, số 17), “Giới thiệu lập luận của 5 tờ báo ở Sài Gòn trong tranh luận: Để thống nhất và phương pháp thống nhất nước nhà” (trang 2, số 17).

- Chuyên mục Lịch sử và thống nhất: Tập trung các bài viết có chiều sâu về lịch sử, văn hóa dân tộc của các nhà nghiên cứu, qua đó khẳng định dân tộc Việt Nam dù trải qua nhiều biến cố họa ngoại xâm, nhưng vẫn luôn đoàn kết, kiên cường chiến đấu giành độc lập thống nhất đất nước, như các bài: “Không chia cắt được” của tác giả Trần Văn Giầu (trang 3, số 1), “50 năm qua”, “Ngọn tầm vông lịch sử” (trang 3, số 5), “Miền Nam anh dũng” (trang 10, số 20), “Nam Bộ tay không chống giặc” (trang 4, số 17).

Bài “Nam Bộ tay không chống giặc” – Dương Bạch Mai
(báo Thống Nhất, số 17, trang 4, ra chủ nhật ngày 22/9/1957)

- Chuyên mục Trắng đen đen trắng: đăng các tiểu phẩm đặc sắc, độc đáo của nhà thơ Xích Điếu (Trần Minh Tước). Mục này được đăng thường kỳ trên trang 2 các số báo Thống Nhất.

Chuyên mục “Trắng đen đen trắng “
(báo Thống Nhất, số 16, trang 2, ra chủ nhật ngày 15/9/1957)

- Chuyên mục Đất nước mến yêu: đăng các bài viết về đất nước, con người Việt Nam, trong đó tập trung giới thiệu vẻ đẹp của vùng đất Nam Bộ, nơi đồng bào miền Nam còn chịu sự cai trị của chính quyền Ngô Đình Diệm, từ đó khơi dậy lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc để cho cán bộ, chiến sĩ, đồng bào miền Nam tập kết có thêm nghị lực, niềm tin ra sức phấn đấu học tập, chiến đấu thống nhất đất nước, như các bài: “Nhớ Bến Tre” (trang 5, số 1), “Chuyện anh Ba Khía” (trang 5, số 2), “Nóp”, “U Minh có nước màu đỏ” (trang 7, số 7).

Chuyên mục “Đất nước mến yêu”, bài Nhớ Bến Tre – Tùy bút Xuân Vũ

(báo Thống Nhất, số 1, trang 5, ra chủ nhật ngày 2/6/1957)

Chuyên mục “Miền Nam anh dũng”
(báo Thống Nhất, số 20, trang 10, ra chủ nhật ngày 13/10/1957)

Đặc biệt, trên báo Thống Nhất còn có chuyên mục “Những bức thư từ miền Nam gửi ra”, thu hút hàng vạn độc giả, như: “Lá thư về Bắc” (đăng trên trang 6, số 1; trang 9, số 9; trang 11, số 21; trang 11, số 22 ), “Thân gửi người bạn miền Nam tập kết” (trang 4, số 3), “Từ miền Nam gửi ra” (trang 11, số 20)… Mục này tập trung đăng những lá thư đầy sức sống của những người mẹ, người chị, người em, người đồng chí, nhất là những người vợ, kể về nỗi nhớ mong và sự o ép, kìm kẹp của địch nhưng không bi lụy mà tin tưởng và kêu gọi người thân tập kết hãy ra sức học tập để sau này trở về xây dựng miền Nam. Những bức thư từ miền Nam gửi ra trong thời kỳ khó khăn của cách mạng miền Nam năm 1957, đã trở thành sức mạnh tinh thần và niềm tin sắt đá, góp phần cổ vũ động viên toàn thể cán bộ, chiến sĩ, đồng bào và học sinh miền Nam tập kết luôn tự trau dồi, rèn luyện, học tập và sẵn sàng tham gia chiến đấu giải phóng miền Nam thống nhất đất nước.

Ngoài ra, báo Thống Nhất còn đăng các chuyên mục khác về miền Nam như: tình hình kinh tế, phóng sự, điểm tin, miền Nam trong tuần qua, trang nhắn tin thư gia đình..v.v.. cung cấp nhiều thông tin nhanh nhạy, chính xác, kịp thời về tình hình đời sống kinh tế - xã hội miền Nam dưới chính quyền Ngô Đình Diệm, cũng như tình hình cách mạng miền Nam đang nóng bỏng từng ngày.

Có thể nói, với 20 số Thống Nhất mới được sưu tầm về Bảo tàng Lịch sử quốc gia, tuy số lượng còn khiêm tốn, chưa đủ bộ sưu tập, các số báo phát hành chỉ tập trung trong năm 1957, nhưng đây là nhóm hiện vật quý, có giá trị về lịch sử, văn hóa; đặc biệt là những nội dung thông tin trên các số báo, phản ánh được khát vọng hòa bình, thống nhất đất nước và quá trình đấu tranh bền bỉ, kiên trì của cán bộ, chiến sĩ, đồng bào miền Nam tập kết và cả dân tộc Việt Nam trong việc vạch trần âm mưu phá bỏ Hiệp định Giơnevơ, hủy bỏ hiệp thương tổng tuyển cử thống nhất đất nước của đế quốc Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm. Báo Thống Nhất đúng với tên gọi “Thống Nhất” đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình trong việc định hướng dư luận tập trung sức lực vào sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Nguyễn Trọng Lượng

Tài liệu tham khảo:

1.Hồng Chương(1987), Tìm hiểu lịch sử báo chí Việt Nam, Nxb Sách Giáo Khoa Mác - Lê nin, Hà Nội.

2.Lê Mậu Hãn (2010), Đại cương lịch sử Việt Nam (tập III), Nxb Giáo dục Việt Nam.

3.Sách “Còn mãi hào quang ” (nhiều tác giả), Nxb. Tp. HCM, 2000.

4.Đảng Cộng sản Việt Nam, 2002 - Nghị quyết của Ban Bí thư số 06-NQ/TW, ngày 01/4/1957 về việc xuất bản báo Thống Nhất – Văn kiện Đảng toàn tập – Tập 18 (1957), tr.312-315.

5Phúc Tâm “Một thời báo Thống Nhất” – Văn hóa Online, Báo Văn hóa điện tử , Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

6.Phan Thu Hương “Báo Thống Nhất với sự nghiệp thống nhất đất nước”- Website Người làm báo – Tạp chí của Hội nhà báo Việt Nam.