Đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn là cổ vật được nhiều bảo tàng công lập ở nước ngoài sưu tầm và trưng bày. Trong các chuyến viếng thăm và làm việc tại một số bảo tàng ở ở Nhật Bản trong các năm 1997 - 1998, ở Đức, Bỉ, Pháp vào các năm 2001 - 2004 và ở Hoa Kỳ trong các năm 2013 - 2016, tôi đã được xem nhiều đồ sứ ký kiểu quý hiếm của hai triều Lê - Trịnh và Nguyễn.
Đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn là cổ vật được nhiều bảo tàng công lập ở nước ngoài sưu tầm và trưng bày. Trong các chuyến viếng thăm và làm việc tại một số bảo tàng ở ở Nhật Bản trong các năm 1997 - 1998, ở Đức, Bỉ, Pháp vào các năm 2001 - 2004 và ở Hoa Kỳ trong các năm 2013 - 2016, tôi đã được xem nhiều đồ sứ ký kiểu quý hiếm của hai triều Lê - Trịnh và Nguyễn.
Trong số đó, đáng chú ý là các sưu tập đồ sứ ký kiểu ở các bảo tàng: Bảo tàng Thành phố Machida (ngoại ô Tokyo, Nhật Bản); Bảo tàng Quốc gia Fukuoka (Fukuoka, Nhật Bản), Bảo tàng Linden Stuttgart (Stuttgart, Đức), Bảo tàng Lịch sử và Nghệ thuật Hoàng gia (Brussels, Bỉ), Bảo tàng Hoàng gia Mariemont (Brussels, Bỉ), Bảo tàng Guimet (Paris, Pháp), Bảo tàng Mỹ thuật Rennes (Bretagne, Pháp)...
Dĩa sứ ký kiểu đời Gia Long trong sưu tập Jochen May.
Tiếp xúc với những quản thủ tại các bảo tàng này, tôi được biết từ những năm 1980 - 1990, họ đã quan tâm đến đồ sứ ký kiểu của các triều Lê - Trịnh, chúa Nguyễn, Tây Sơn, Nguyễn, mà họ gọi chung bleus de Hué. Một mặt, các bảo tàng này mua lại đồ sứ ký kiểu từ chủ nhân các bộ sưu tập cổ vật có nhu cầu mua bán, chuyển nhượng cổ vật; mặt khác họ cử người tham gia các phiên đấu giá cổ vật Việt Nam nói chung, cổ vật triều Nguyễn nói riêng ở các trung tâm đấu giá cổ vật như Paris, London, Berlin, Muenchen, New York để mua đồ sứ ký kiểu. Nhờ vậy mà các bảo tàng này đã sở hữu được nhiều món bleus de Hué tuyệt đẹp và rất có giá trị.
Trong kho của Bảo tàng Linden Stuttgart ở Đức đang lưu giữ nhiều tô và dĩa sứ ký kiểu vẽ rồng rất hoàn hảo, niên hiệu Thiệu Trị và Tự Đức.
Bảo tàng Quốc gia Fukuoka ở Nhật Bản sở hữu một số dĩa ăn và dĩa trà sứ ký kiểu thời Nguyễn, là những cổ vật chuyển nhượng từ các nhà sưu tầm tư nhân ở Nhật Bản, những người đã sưu tập đồ sứ ký kiểu từ những năm 1960 - 1970 ở miền Nam Việt Nam.
Bảo tàng Thành phố Machida ở Nhật Bản thì thừa hưởng một số đồ trà, nậm rượu, tô sứ ký kiểu thuộc các triều vua từ Minh Mạng đến Tự Đức do nhà sưu tầm Yamada Yoshio hiến tặng, cùng với rất nhiều món đồ gốm Chu Đậu thời Lê vô cùng quý hiếm và giá trị.
Bảo tàng Hoàng gia Mariemont ở Bỉ lại sở đắc một số tô, chén, dĩa sứ vẽ rồng thời Minh Mạng và Thiệu Trị.Những món đồ sứ ký kiểu ở bảo tàng này được mua từ các cuộc đấu giá cổ vật Việt Nam từ các sưu tập của những người gốc Việt ở châu Âu như: Hồ Đình Xuân, cựu hoàng Bảo Đại, hoàng hậu Nam Phương, hoàng tử Bảo Long…
Bảo tàng Guimetở Pháp cũng có một sưu tập đồ sứ ký kiểu, gồm những món đồ ngự dụng của các triều vua từ Minh Mạng đến Khải Định. Những cổ vật quý này vẫn đang được bảo quản trong kho, chưa bao giờ được đưa ra trưng bày cho công chúng thưởng lãm.
Bảo tàng Mỹ thuật Boston (Massachusette, Hoa Kỳ) cũng sở hữu nhiều đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn, chủ yếu là tô, chén, dĩa ăn và đồ trà thuộc các triều vua Minh Mạng và Thiệu Trị.Trong các bảo tàng ở châu Âu, Bảo tàng Lịch sử và Nghệ thuật Hoàng gia ở Bỉ là nơi có bộ sưu tập đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn khá phong phú, với nhiều hiện vật quý thuộc các đời vua từ Minh Mạng đến Tự Đức. Những món đồ sứ ký kiểu này được bảo tàng mua từ cuộc phát mãi sưu tập cổ vật của nhà sưu tầm người Bỉ là Clément Huet vào năm 1952. Sau này, Bảo tàng Lịch sử và Nghệ thuật Hoàng gia mua thêm nhiều đồ sứ ký kiểu từ các cuộc bán đấu giá các sưu tập cổ vật của ông Cổ Trung Ngươn (1988), cựu hoàng Bảo Đại (1994) và hoàng tử Bảo Long (1995).
Tuy nhiên, các sưu tập tư nhân ở nước ngoài mới là nơi lưu giữ nhiều đồ sứ ký kiểu hơn cả. Nguyên nhân là vì trong khi các bảo tàng phải chia sẻ nguồn tài chính và sự quan tâm đến nhiều loại hình hiện vật thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều nền văn hóa - mỹ thuật - lịch sử khác nhau, nhằm bảo đảm sự phong phú và đa dạng nguồn hiện vật của bảo tàng, thì nhiều nhà sưu tầm cá nhân chỉ quan tâm đến một chủ đề nhất định, những dòng hiện vật nhất định. Trong số đó có những nhà sưu tầm đặc biệt quan tâm đến dòng đồ sứ ký kiểu nói chung, đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn nói riêng.
Tôi đã có dịp viếng thăm những sưu tập đồ sứ ký kiểu của Việt kiều và người nước ngoài ở Pháp, Đức, Hoa Kỳ… Trong số đó có những sưu tập đáng chú ý của: Philippe Trương (Paris, Pháp), Loan de Fontbrune (Paris, Pháp), Thomas Ulbrich (Berlin, Đức), Jochen May (Neustadt, Đức), Kiều Quang Chẩn (California, Hoa Kỳ), Bùi Minh Đức (California, Hoa Kỳ); Trần Thắng (Connecticut, Hoa Kỳ)… Những người này đã bỏ nhiều công sức, tiền của và thời gian để sưu tầm đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn từ cuối thập niên 1970 đến nay. Họ trao đổi, mua lại đồ sứ ký kiểu từ các nhà sưu tầm ở ngoại quốc có nhu cầu chuyển nhượng hoặc bán lại các bộ sưu tập; mua từ các cuộc đấu giá cổ vật của các hãng kinh doanh đồ cổ; mua đồ sứ ký kiểu ở Việt Nam rồi chuyển ra nước ngoài (thường là bất hợp pháp).
Tô sứ ký kiểu hiệu đề Minh Mạng niên chế trong sưu tập Jochen May.
Một trong những sưu tập đồ sứ ký kiểu có giá trị nhất ở nước ngoài là sưu tập của TS. Jochen May ở thành phố Neustadt (Đức). Jochen May là tiến sĩ ngành Hóa học nhưng lại là người đam mê sưu tầm cổ vật, đặc biệt là gốm sứ cổ Việt Nam. Ông bắt đầu sưu tầm gốm sứ Việt Nam từ những năm 1980, và lui tới Việt Nam nhiều lần để mua cổ vật. Năm 2004, tôi ghé thăm nhà ông ở thành phố Neustadt và được ông mời tham quan sưu tập cổ vật đồ sộ của ông. Chỉ riêng gốm sứ cổ Việt Nam, Jochen May đã sưu tầm được hơn 300 món, trong đó có khoảng 150 món đồ sứ ký kiểu cực kỳ quý hiếm. Riêng nhóm đồ sứ ký kiểu thời Lê - Trịnh, ông sưu tầm đầy đủ các hiệu đề: từ Nội phủ thị trung, Nội phủ thị hữu, Nội phủ thị nam, Nội phủ thị bắc, Nội phủ thị đông, Nội phủ thị đoài,đến Khánh xuân và Khánh xuân thị tả. Đối với nhóm đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn, TS. Jochen May cũng sưu tầm đầy đủ đồ sứ thuộc các triều vua nhà Nguyễn, từ Gia Long đến Khải Định với đủ loại hiệu đề: đế hiệu, niên hiệu, mỹ tự, hiệu lò…; từ hiệu đề 1 chữ Hán đến hiệu đề 2 chữ Hán, hiệu đề 4 chữ, có cả những hiệu đề 14 và hiệu đề 16 chữ Hán trên những đồ sứ do Đặng Huy Trứ ký kiểu ở Trung Hoa vào năm Mậu Thìn (1868); hiệu đề viên long trên đồ sứ ký kiểu đời Thiệu Trị… Jochen May cho biết ông đã tham dự hầu hết các cuộc bán đấu giá đồ gốm sứ Việt Nam tổ chức ở Paris, London, Berlin hay New York, đặc biệt là những phiên đấu giá các đồ sứ ký kiểu của cựu hoàng Bảo Đại và hoàng tử Bảo Long. Nhờ vậy mà ông đã mua được những món đồ toàn bích, chất lượng cao để hợp thành một sưu tập đồ sứ ký kiểu hoàn hảo và ấn tượng.
Tô sứ ký kiểu đề thơ Nôm, hiệu đề Nhật trong sưu tập Thomas Ulbrich.
Một người Đức khác là Thomas Ulbrich cũng sưu tầm đồ sứ ký kiểu từ hơn 30 năm nay, và đã làm chủ một sưu tập với hơn 100 món đồ sứ ký kiểu từ thời Lê - Trịnh đến thời Nguyễn. Trong số đó có những bộ đồ trà ngự dụng và quan dụng thời Nguyễn có giá trị thẩm mỹ cao và mang những hiệu đề độc đáo, khác lạ so với những hiệu đề thông thường trên đồ sứ ký kiểu. Thomas Ulbirch cũng sở hữu nhiều tô, chén, dĩa… vẽ rồng, có các hiệu đề: Minh Mạng niên chế, Minh Mạng niên tạo, Thiệu Trị niên chế, Thiệu Trị niên tạo…, đặc biệt là những đồ sứ ký kiểu hiệu đề chữ Nhật, vẽ phong cảnh sơn thủy và đề thơ chữ Nôm.
Dĩa sứ ký kiểu vẽ tích Sơn Tinh - Thủy Tinh trong sưu tập Philippe Truong.
Philippe Truong ở Paris là nhà nghiên cứu và giám định cổ vật có uy tín ở hải ngoại, đồng thời cũng là một người say mê sưu tầm đồ sứ ký kiểu. Là cháu nội của nhà tư sản Trương Văn Bền và nhà trí thức Dương Minh Thới - hai nhân vật tiếng tăm ở Nam Bộ từ thời Pháp thuộc, cũng là hai nhà sưu tầm cổ vật trứ danh ở Sài Gòn xưa, Philippe Truong vừa thừa hưởng niềm đam mê sưu tầm cổ vật, vừa thừa kế nhiều món cổ vật gia bảo. Khi sang Pháp sinh sống vào sau năm 1975, gia đình Philippe Truong đã mang theo nhiều cổ vật quý hiếm, trong đó có những món đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn rất giá trị. Bộ sưu tập đồ sứ ký kiểu này tiếp tục được Philippe Truong làm giàu thêm nhờ những lần mua đồ sứ ký kiểu đấu giá từ các sưu tập của Hồ Đình Xuân, Bảo Đại, Bảo Long… và từ các phiên chợ đồ cũ cuối tuần ở Paris, trong đó có những món vẽ điển tích Sơn Tinh - Thủy Tinh, hay có hiệu đề đặc biệt như chiếc tô vẽ long vân ám họa, hiệu đề Tự Đức viết theo kiểu chữ triện.
Độc bình hiệu đề Minh Mạng niên chế trong sưu tập của một nhà sưu tầm người Nhật Bản.
Ở Nhật Bản cũng có một số nhà sưu tầm đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn, trong đó có người đã sở hữu chiếc bình vẽ long vân và hồi văn cẩm quy, hiệu đề Minh Mạng niên chế, là độc bình sứ ký kiểu có kích thước lớn nhất (cao 65 cm) và hoa văn trang trí đẹp nhất, tinh xảo nhất trên dòng đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn.
TS.Trần Đức Anh Sơn