Những tờ báo đầu tiên
* Công báo của chính phủ Pháp
Ngày 1-9-1858, thực dân Pháp nổ súng ở bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng chính thức mở đầu xâm lược Việt Nam. Cùng với quá trình đánh chiếm Nam Kỳ, báo chí đã được thực dân Pháp sử dụng như một công cụ hữu hiệu phục vụ quá trình chinh phục thuộc địa của họ. Ban đầu báo chí ra đời chỉ với tư cách là các tập tin, kỷ yếu công vụ thông báo các hoạt động, thông tin của chính phủ Pháp. Tờ đầu tiên thuộc loại này xuất hiện ở Việt Nam là tờ Bulletin officiel de l’Expédition de la Cochinchine (Kỷ yếu công vụ cuộc viễn chinh xứ Nam Kỳ) bằng chữ Pháp, phát hành tại Sài Gòn, số 1, ra ngày 29-9-1861. Tờ báo này do Bonard, Thống đốc Nam Kỳ đầu tiên lập ra. Nó đặt nền móng cho các tờ công báo chính thức về sau của chính quyền thực dân. Sau khi thôn tính xong 3 tỉnh còn lại của Nam Kỳ, báo được đổi tên thành Bulletin officiel de la Cochinchine francaise (Kỷ yếu công vụ xứ Nam Kỳ thuộc Pháp). Năm 1899, khi nền thống trị của Pháp được xác lập trên toàn Đông Dương thì báo lại được đổi tên là Bulletin officiel de l’Indochine francaise (Kỷ yếu công vụ xứ Đông Dương thuộc Pháp). Năm 1902, một lần nữa, nó lại được đổi tên thành Bulletin Administratif phát hành khắp 5 xứ Đông Dương.
Bulletin officiel de la Cochinchine francaise năm 1881 – tờ công báo chính thức của chính quyền thực dân Pháp ở Nam Kỳ.
Năm 1863, thực dân Pháp cho ra tờ báo chữ Hán Bulletin des Communes (Kỷ yếu làng xã) để phổ biến những quyết định, mệnh lệnh của nhà cầm quyền tới đám chức sắc bản xứ cộng tác với Pháp.
Một hình thức công báo nữa đăng tải lượng thông tin ngắn gọn, có tính thời sự, nội dung mở rộng hơn, lưu hành rộng rãi hơn, đó là những tờ Journal officiel. Tờ báo đầu tiên thuộc loại này mang tên Le Courrier de Saigon (Tin Sài Gòn) ra đời ngày 1-1-1864. Đến 1879 đổi thành Journal officiel de la Cochinchine (Công báo Nam Kỳ) và cuối cùng đổi thành Journal officiel de l’indochine (Công báo Đông Dương), năm 1889.
Con đường xâm lược của thực dân Pháp đi từ Nam ra Bắc và cuộc hành trình của báo chí cũng tương tự như vậy. Năm 1883, sau khi Hiệp ước Harmand (Ác - măng) được ký kết, Bắc Kỳ và Trung Kỳ nằm dưới chế độ bảo hộ của thực dân Pháp thì tập Bulletin officiel du Protectorat de l’Annam et du Tonkin (Kỷ yếu công vụ của nền bảo hộ xứ Trung và Bắc Kỳ) ra đời. Năm 1887, nó trở thành phần hai của bộ Bulletin de l’Indochine francaise thống nhất trên toàn Đông Dương. Tiếp đó, năm 1884, là các báo L’Avenir du Tonkin (Tương lai Bắc Kỳ); L’Indépendance tonkinoise (Bắc Kỳ độc lập).
* Tạp chí khảo cứu
Ngoài các tờ báo mang tính chất công báo, thực dân Pháp còn cho xuất bản loại báo chuyên đăng những bài nghiên cứu về các lĩnh vực, tìm hiểu về tình hình kinh tế Việt Nam, nhằm mục đích khai thác, bóc lột thuộc địa. Tiêu biểu là tờ Bulletin du Comité Agricole et Industriel de la Cochinchine (Kỷ yếu của Ủy ban Canh nông và Kỹ nghệ Nam Kỳ) xuất bản năm 1869. Sau đó, có các tờ: Bulletin de la Société des Études Indochinoises, Revue Indochinoise....
Tờ “Bulletin de la Société des Études Indochinoises” - tạp chí khảo cứu ở Đông Dương.
* Báo tư nhân Pháp ngữ
Hình thức, nội dung những tờ báo loại này có tính cách truyền thống của báo chí chính quốc. Có những tờ báo thuần tuý văn chương, hoạt kê như: Margouillot (Con rắn mối, 1880); Le Moustique Indochinoise (Con muỗi Đông Dương, 1887) ở Nam Kỳ; báo giải trí như: La Vie Indochinoise (Cuộc sống Đông Dương, 1887) ở Bắc Kỳ; báo chính trị thương mại như: Le Gong (1879) ở Nam Kỳ và Le Courrier de Haiphong (Tin Hải Phòng, 1886) ở Bắc Kỳ.... Nhìn chung, các báo tư nhân xuất hiện phần lớn ở Nam Kỳ (chủ yếu tập trung ở Sài Gòn). Dòng báo này ở Bắc Kỳ có phần ít ỏi hơn.
* Những tờ báo Việt ngữ
Gia Định báo là tờ báo tiếng Việt đầu tiên ở Việt Nam. Gia Định báo ra số đầu tiên ngày 15-4-1865, mỗi tháng một số, mỗi số 4 trang, khổ 25 x 32cm. Lúc này báo do một người Pháp tên là Ernest Potteau chịu trách nhiệm xuất bản, đến năm 1869 được giao cho Trương Vĩnh Ký làm giám đốc và Huỳnh Tịnh Của làm chủ bút. Gia Định báotồn tại đến 1-1-1910 thì đóng cửa.
Ở Nam Kỳ, sau Gia Định báo, năm 1888-1889, có Thông loại khoá trình do Trương Vĩnh Ký chủ trương. Tiếp đến là Phan Yên báo xuất bản năm 1898 do Diệp Văn Cương lập ra (Phan Yên là cổ danh của thành Gia Định) tồn tại được khoảng 7-8 số. Đây là tờ báo tiếng Việt tư nhân đầu tiên (1) và cũng là tờ báo tiếng Việt đầu tiên bị cấm ở Nam Kỳ do loạt bài viết có xu hướng yêu nước rõ rệt.
Năm 1888, 5 năm sau khi Pháp chiếm được Bắc Kỳ, tờ báo đầu tiên của xứ này ra đời là tờ Bảo hộ Nam dân. Đây là tờ tuần báo in bằng chữ Hán, Việt đặt trụ sở tại Hải Phòng, do một người Pháp tên là De Cuers de Cogolin lập ra. Ông này cũng là giám đốc tờ Le Courrier de Haiphong.
Đến 1892(2), tờ Đại Nam Đồng văn nhật báo, tờ báo đầu tiên xuất bản ở Hà Nội cũng do một người Pháp là Francois Henri Schneider lập ra. Tờ báo này là một công cụ ngôn luận của nhà nước bảo hộ, đối tượng chính của nó là các nhà nho và “chỉ phát hành trong quan giới”. Đến 1907, tờ báo đổi thành Đại Nam Đăng cổ tùng báo.
Xứ Trung Kỳ là nơi báo chí ra đời muộn nhất. Ngày 1-4-1919, Toàn quyền Đông Dương A.Sarraut giao cho L. Marty làm chủ nhiệm tờ Việt Nam thời báo, xuất bản ở Huế. Nhưng có lẽ tờ báo này không ra mắt được, vì trong Danh mục các ấn phẩm nộp lưu chiểu của Phủ toàn quyền Đông Dương thống kê 6 tháng một lần, không thấy có tờ báo này.
Năm 1922, tờ tạp chí Lời thăm các thầy giảng - tờ tạp chí tiếng Việt đầu tiên ở Trung Kỳ được xuất bản ở Qui Nhơn.
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thành trong cuốn Lịch sử báo Tiếng Dân, NXB Đà Nẵng, 1992 thì trên thực tế Tiếng Dân là tờ báo Việt ngữ đầu tiên xuất bản ở Trung Kỳ thuộc thể loại chính trị - xã hội do Huỳnh Thúc Kháng và Phan Bội Châu sáng lập, số 1 ra ngày 10-8-1927. Báo đình bản năm 1943.
Như vậy, cùng với quá trình xâm lược và bình định Việt Nam của thực dân Pháp, các báo tiếng Pháp, tiếng Hán và tiếng Việt, thuộc công báo, bán công báo hoặc tư nhân lần lượt xuất hiện ở cả 3 xứ, từ Nam ra Bắc và Trung Kỳ Việt Nam.
Tường Khanh
Chú thích:
(1) Tác giả Quốc Anh (bút danh của Dương Trung Quốc) trong bài “Lướt qua một thế kỷ”, tạp chí Xưa Nay, số 71, tháng 1.2001, tr 8 cho tờ Nông Cổ mín đàm (1901) là tờ báo quốc ngữ tư nhân đầu tiên.
(2) Nhà sử học Dương Trung Quốc cho rằng tờ báo này ra sớm hơn, tức là năm 1891. Theo Lịch sử báo chí Việt Nam 1865-1945, Đỗ Quang Hưng chủ biên, NXB ĐHQG, Hà Nội, 2000, tr 40