Sau khi ký kết Hiệp định Giơnevơ, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Chính phủ, công tác tiếp quản Thủ đô được gấp rút thực hiện. Thắng lợi của công cuộc tiếp quản có ý nghĩa sâu sắc không chỉ đối với sự nghiệp cách mạng của đất nước mà còn có ý nghĩa to lớn đối với phong trào giải phóng dân tộc của nhân dân thế giới.
Sau khi ký kết Hiệp định Giơnevơ, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Chính phủ, công tác tiếp quản Thủ đô được gấp rút thực hiện. Thắng lợi của công cuộc tiếp quản có ý nghĩa sâu sắc không chỉ đối với sự nghiệp cách mạng của đất nước mà còn có ý nghĩa to lớn đối với phong trào giải phóng dân tộc của nhân dân thế giới.
Vì vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn theo dõi và chỉ đạo sát sao. Ngày 5/9/1954, Người nói chuyện với bộ đội, công an và cán bộ trước khi vào tiếp quản Thủ đô, nhắc nhở mọi người khi về xuôi phải giữ vững đạo đức và nhân cách của người cán bộ kháng chiến, thực hành cần, kiệm, liêm, chính, gương mẫu trong mọi việc, giúp đỡ nhân dân.
Hà Nội ngày tiếp quản 10-10-1954.
Quan tâm đặc biệt đến Thủ đô Hà Nội, ngày 6/9/1954:Ban Chấp hành Trung ương Đảng ra Nghị quyết số 149 về tăng cường Thành ủy Hà Nội: Trung ương cử đồng chí Trần Quốc Hoàn, Ủy viên Trung ương Đảng làm Bí thư Thành ủy Hà Nội, Bí thư Đảng ủy tiếp quản; đồng chí Trần Danh Tuyên là Phó Bí thư. Các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Lê Văn Lương, Xuân Thủy, Tố Hữu trực tiếp chỉ đạo công tác tiếp quản Hà Nội. Ngày 11/9, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ tọa phiên họp Hội đồng Chính phủ để nghe báo cáo về việc đình chiến, về vấn đề chuẩn bị tiếp quản. Nhằm cụ thể hóa các chủ trương của Hội đồng Chính phủ, ngày 15/9 tại Đại Từ, Thái Nguyên, Chủ tịch Hồ Chí Minh trao đổi với cán bộ cao cấp một số công việc phải làm trước khi về tiếp quản Thủ đô.Ngày 19/9/1954, tại Đền Hùng, huấn thị cho cán bộ, chiến sỹ Đại đoàn 308 về tiếp quản Thủ đô, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ nước. Trải qua bao nhiêu thời đại đấu tranh, ông cha ta mới giữ được Thủ đô. Tám, chín năm nay, do quân dân ta kiên quyết kháng chiến nên mới có thắng lợi trở về Hà Nội. Vì thế, các chú được Trung ương Đảng và Chính phủ giao cho nhiệm vụ tiếp quản Thủ đô, là được nhận một vinh dự rất lớn…Đồng bào Hà Nội mong chờ các chú từ ngày các chú ra đi, nay may cờ đỏ sao vàng chờ đợi hoan hô các chú”(1).
Chủ tịch Hồ Chí Minh huấn thị cho cán bộ, chiến sỹ Đại đoàn 308 chuẩn bị về tiếp quản Thủ đô, Đền Hùng, ngày 19/9/1954.
Cùng với Đại đoàn 308, một số đơn vị của Đại đoàn 304 cũng được lệnh vào tiếp quản; do đó, đầu tháng 10 năm 1954, Bác đã căn dặn bộ đội trước khi vào Hà Nội: “chớ tự kiêu tự mãn, chớ rượu chè cờ bạc, trai gái; chớ để lộ bí mật, xa xỉ, tham ô, lãng phí, phải kính trọng, giúp đỡ nhân dân, đoàn kết với nhân dân; phải thực hiện cần kiệm liêm chính, thực hiện tốt 10 điều kỷ luật, phải nêu cao cảnh giác và thực hiện phê bình, tự phê bình để tiến bộ không ngừng”(2). Từ ngày 2 đến ngày 5/10/1054, Đội hành chính và trật tự vào trước để tiếp thu 129 công sở và công trình lợi ích công cộng theo các điều khoản quy định của Hiệp định ở Phù Lỗ; sau đó, ngày 8 và 9/10, các đơn vị bộ đội vào nội thành để tiếp quản các vị trí quân sự. Vì vậy, lường trước những khó khăn, phức tạp khi tiếp quản Thủ đô, ngày 9/10, với bút danh C.B, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài: Giữ gìn trật tự an ninh đăng trên báo Nhân Dân số 236, trong đó, Người nêu rõ tầm quan trọng và ý nghĩa của việc giữ gìn an ninh ở Thủ đô sau khi quân đội Pháp rút khỏi Hà Nội.
Sáng ngày 10/10/1954, hàng vạn nhân dân Thủ đô xúc động trang nghiêm dự lễ chào cờ chiến thắng ở Cột Cờ Hà Nội. Trong ngày hội lớn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra lời kêu gọi đồng bào Hà Nội. Người khẳng định, thắng lợi của cuộc kháng chiến giành lại hòa bình ở miền Bắc là do toàn dân, toàn quân đã đoàn kết nhất trí với Chính phủ và Trung ương Đảng, trong đó đồng bào Thủ đô đã góp phần hăng hái. Người đề ra những nhiệm vụ cấp bách đối với Hà Nội là: giữ gìn trật tự; duy trì sản xuất, kinh doanh buôn bán; khôi phục mọi hoạt động văn hóa; đảm bảo sự hoạt động bình thường của ngoại kiều. Người căn dặn đồng bào Hà Nội:
“Sau cuộc biến đổi lớn, việc khôi phục lại đời sống bình thường sẽ phức tạp, khó khăn. Nhưng Chính phủ cố gắng, quyết tâm, toàn thể đồng bào Hà Nội đồng tâm nhất trí góp sức với Chính phủ, thì chúng ta nhất định vượt được mọi khó khăn và đạt được mục đích chung: làm cho Hà Nội thành một Thủ đô yên ổn, tươi vui và phồn thịnh”.(3)
Nhằm đưa mọi mặt hoạt động của nhân dân vào nền nếp; với bút danh C.B, tại một địa điểm của thị xã Sơn Tây thuộc thôn Phù Sa, xã Viên Sơn, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài: Ổn định sinh hoạt, đăng trên báo Nhân Dân số 238. Người nêu rõ nhiệm vụ của mỗi tầng lớp nhân dân trong thời kỳ này:
“Anh em công nhân phải làm cho nhà máy chạy đều; mức sản xuất giữ vững.
Bà con tư sản và tiểu thương, tiểu chủ phải cố gắng duy trì và củng cố việc sản xuất và việc buôn bán, việc cung cấp đầy đủ cho nhân dân.
Các thầy giáo và học sinh phải cố gắng làm cho việc học hành được đều đặn phát triển.
Các gia đình và cả thành phố phải cố gắng làm cho công việc vệ sinh sạch sẽ, gọn gàng.
Bộ đội, công an, tự vệ phải cố gắng giữ gìn trật tự, an ninh được vững chắc…Mỗi một người dân Hà Nội, bất kỳ thuộc tầng lớp nào, bất kỳ làm công việc gì, đều cần phải cố gắng làm tròn nhiệm vụ của mình, đều cần phải góp phần vào công việc ổn định sinh hoạt của Thủ đô ta”.(4)
Giữa tháng 10 năm 1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh rời thị xã Sơn Tây về Hà Nội. Địa điểm đầu tiên Bác ở và làm việc trong nội thành là một văn phòng nhỏ trên gác 2 ngôi nhà của Bệnh viện Đồn Thủy.
Ngày 16/10/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp đoàn đại biểu nhân dân Thủ đô Hà Nội. Tại Bắc bộ phủ, Người thay mặt chính phủ cảm ơn và khen ngợi đồng bào Hà Nội đã cố gắng và hăng hái giúp đỡ bộ đội và cán bộ làm công tác tiếp quản thành công tốt đẹp. Người ân cần, căn dặn đồng bào Hà Nội cần phải đoàn kết một lòng, ra sức phấn đấu để khắc phục những khó khăn, đưa Thủ đô từng bước tiến lên: “Nhân dân Thủ đô ta có truyền thống cách mạng vẻ vang và lòng nồng nàn yêu nước, tôi chắc rằng đồng bào Thủ đô sẽ hăng hái phấn đấu làm cho mọi ngành hoạt động của Thủ đô ngày càng thêm phát triển, để làm gương mẫu, để dẫn đầu cho nhân dân cả nước ta trong công cuộc củng cố hòa bình, thực hiện thống nhất, hoàn thành độc lập và dân chủ trong khắp nước ta; xây dựng một đời sống sung sướng, tươi đẹp, thái bình mãi mãi cho con cháu chúng ta”.(5)
Sau ngày Hà Nội được giải phóng, Người tập trung giải quyết nhiều công việc đối nội, đối ngoại của đất nước, nhưng vẫn hết sức chăm lo đến mọi mặt sản xuất, sinh hoạt của nhân dân. Với bút danh C.B, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài: “Công nhân gương mẫu và gương mẫu của công nhân” đăng báo Nhân Dân số 247, biểu dương thành tích của công nhân một số nhà máy ở Hà Nội trong việc phục hồi sản xuất và ổn định sinh hoạt. Bài báo khẳng định: “Mọi người, mọi ngành gương mẫu cần kiệm như công nhân thì nhất định dân giàu, nước mạnh”. Báo Nhân Dân số 254 đăng bài “Trẻ em gương mẫu Trịnh Văn Kiều”, biểu dương em Trịnh Văn Kiều ở huyện Gia Lâm (Hà Nội) về thành tích gom nhặt vũ khí rơi vãi trong chiến tranh đem nộp cho nhà chức trách.(6)
Công cuộc tiếp quản cơ bản thắng lợi, do đó, ngày 11/11/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư khen cán bộ chiến sỹ các đơn vị tiếp quản Thủ đô và căn dặn thêm 3 điều:
- Chớ có vì thành tích mà chủ quan.
- Phải luôn luôn cảnh giác và giữ gìn kỷ luật chặt chẽ.
- Phải luôn luôn thi đua học tập và công tác mở rộng tự phê bình và phê bình để tiến bộ mãi, để làm cho cán bộ ta càng thêm hùng mạnh, chính quyền ta càng thêm vững chắc”.(7)
Người kịp thời động viên nhân dân đóng góp công sức xây dựng Thủ đô từ những việc tốt hàng ngày. Báo Nhân Dân, số 271 đăng bài viết của Bác “Việc nhỏ, ý nghĩa to”. Người nêu 5 ý kiến nhận xét nhân việc báo Thủ đô đăng tin, nêu gương những người tốt, việc tốt. Người yêu cầu: “Cần khen thưởng đúng mức để động viên mọi người hăng hái làm việc ích nước, lợi nhà”(8). Ngày 30/11/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh khi gặp gỡ cán bộ công nhân viên chức Thủ đô và căn dặn ba vấn đề cần: đoàn kết, tăng năng suất lao động, học tập.
Về đoàn kết nội bộ, Người nói: “Ai cũng biết hiện nay chúng ta có hai lớp cán bộ, cán bộ kháng chiến và cán bộ khác. Nhưng chúng ta phải biết rằng nay hai lớp ấy đều là cán bộ của chính quyền nhân dân, tức là như anh em một nhà. Cho nên chúng ta phải xóa bỏ hết thành kiến, cần phải thật thà đoàn kết với nhau, giúp đỡ lẫn nhau để cùng tiến bộ, để cùng phục vụ nhân dân”.
Về năng suất lao động, Người nêu rõ lý do vì sao phải tăng năng suất lao động: “Bất kỳ ở địa vị nào, làm công tác gì, chúng ta đều là đầy tớ của nhân dân. Cơm chúng ta ăn, áo chúng ta mặc, vật liệu chúng ta dùng, đều do mồ hôi nước mắt của nhân dân mà ra. Vì vậy, chúng ta phải đền bù xứng đáng cho nhân dân. Muốn vậy, 4 điều cán bộ công nhân viên chức cần ghi nhớ và thực hiện là: cần, kiệm, liêm, chính”.
Về việc học tập, Người nhấn mạnh: Lý luận phải đi đôi với thực hành (9)
Quan tâm đến y tế - giáo dục, 17giờ ngày 15/12/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng đồng chí Bộ trưởng Bộ Y tế và Chủ tịch Ủy ban Hành chính Thành phố đến thăm các khoa, phòng, công tác chăm sóc người bệnh tại Bệnh viện Bạch Mai. Người biểu dương anh chị em trong bệnh viện đã tích cực bền bỉ đấu tranh với đối phương giữ gìn được bệnh viện tương đối toàn vẹn. Người nói:“Trước đây Hà Nội còn tạm chiếm dù ai làm gì cũng là người nô lệ. Bây giờ ta làm việc cho ta. Ta là chủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đã là người tự do, người chủ thì làm thế nào cho xứng đáng. Từ công việc, thái độ đến tư tưởng đều phải có tư cách người chủ. Người còn nhắc anh chị em phải thực hiện việc tiết kiệm thuốc men, điện nước và các dụng cụ y tế. Trong công tác phải đoàn kết thân ái, muốn thế phải chân thành, thẳng thắn. Từ giám đốc đến nhân viên ai có khuyết điểm cũng phải phê bình và sửa chữa. Làm được như thế công tác ắt sẽ phát triển, tiến bộ. Cơm ngon, thuốc đúng, người phục vụ tận tụy, nhất định bệnh nhân mau khỏi bệnh, thế là lợi cho Chính phủ và nhân dân, xứng đáng là chủ nhân của nhà thương của đất nước.(10)
Ngày 18/12/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm các trường phổ thông Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Trưng Vương.
Tới thăm các trường, Bác Hồ vào thăm từng lớp học, xem kỹ các phòng thí nghiệm, phòng truyền thống. Bác ân cần chuyện trò với thầy, trò. Bác khuyên: Học trò phải chăm, phải giúp đỡ cha mẹ và tham gia công tác xã hội, phải đoàn kết, thân ái giữa học sinh với học sinh, đoàn kết giữa thầy và trò, kính trọng thầy, cô giáo và nhân viên trong trường. Bác chỉ rõ: Dưới thời thực dân, học theo lối nhồi sọ, nô lệ…Ngày nay, học sinh học tập để xây dựng tương lai sáng lạn của đất nước. Do vậy, học sinh cần thực hiện tốt 5 điều: Yêu tổ quốc/ Yêu nhân dân/ Yêu lao động/Yêu khoa học/ Yêu đạo đức. Bác căn dặn: Phải đoàn kết thi đua học và hành, nếu cháu nào thi đua khá nhất Bác sẽ thưởng.
Những điều Bác căn dặn đối với thầy trò đã trở thành phương châm thực hiện trong ngành giáo dục từ ngày miền Bắc được giải phóng đến nay.
Ngày 19/12/1954, sau 8 năm Toàn quốc kháng chiến,Người từ Bệnh viện Đồn Thủy về ở căn nhà nhỏ trong khu nhà của Toàn quyền Đông Dương nay là Phủ Chủ tịch, chỉ đạo toàn Đảng, toàn dân chuẩn bị bước vào thời kỳ cách mạng mới.
Ngày 21/12/1954, Bác Hồ đến thăm Nhà máy Điện Yên Phụ, nhà đèn Bờ Hồ, động viên công nhân lao động sản xuất. Bác nhấn mạnh: “Thi đua phải có tổ chức, kế hoạch; thi đua không phải là ganh đua, giấu nghề. Thi đua có nghĩa là mọi người phát triển tài năng, sáng kiến của mình, học hỏi điều hay lẫn nhau, giúp nhau sửa chữa khuyết điểm để cùng nhau tiến bộ. Thi đua nhằm:Tăng năng suất lao động/ Tiết kiệm nguyên liệu, vật liệu. Đồng thời phải tuyên truyền cho nhân dân và các cơ quan ý thức tiết kiệm điện(11)
Sau khi tiếp quản, tình hình hoạt động của Thủ đô mau chóng đi vào ổn định. Riêng việc sắp đặt lại các tên gọi của đường phố và phố chưa được chú ý, vẫn giữ nguyên tên thời Pháp tạm chiếm. Phát hiện điều đó, ngày 30/12/1954, Bác viết bài “Tên các đường phố” đăng trên báo Nhân Dân. Bài báo viết ngắn gọn phê bình việc các tên phố của Hà Nội chưa được thay đổi; các đường phố dùng nhiều tên tây, ngữ nghĩa và nội dung ngày nay không phù hợp nữa, do vậy cần thay đổi tên gọi mới cho thích hợp hiện tại. Ủy ban Hành chính thành phố đã tiếp thu và chỉ đạo đổi tên nhiều đường phố - trong đó có nhiều tên còn được sử dụng đến ngày nay (12).
14 giờ ngày 31/12/1954, tại Đài liệt sỹ trước Phủ Chủ tịch, bên Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước: Tôn Đức Thắng, Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp trang trọng làm lễ đặt vòng hoa lên Đài liệt sỹ; tiếp đó là vòng hoa của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Quốc hội, Quân đội Nhân dân Việt Nam. Thủ tướng Phạm Văn Đồng thay mặt Bác đọc diễn từ của Người: Tưởng nhớ các liệt sỹ hy sinh vì độc lập tự do cho Tổ quốc “Máu nóng của các liệt sỹ đã nhuộm lá quốc kỳ vẻ vang càng thêm thắm đỏ. Tiếng thơm các liệt sỹ sẽ muôn đời lưu truyền với sử xanh”(13)
Chủ tịch Hồ Chí Minh viếng Đài tưởng niệm Liệt sĩ Hà Nội, ngày 31-12-1954.
Sau ngày giải phóng, Trung ương Đảng, Chính phủ trở về Thủ đô. Hơn 25 vạn đồng bào Thủ đô mặc áo quần ngày hội, mang cờ hoa, biểu ngữ kéo về Quảng trường Ba Đình từ sáng sớm ngày 1/1/1955 để dự buổi lễ trọng thể chào mừng Trung ương Đảng và Chính phủ.
Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng và Chính phủ trong buổi lễ mít tinh chào mừng của nhân dân Thủ đô tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, ngày 1-1-1955.
10h sáng, Bác và các vị đại biểu cùng bước lên lễ đài, cả quảng trường vang lên tiếng hoan hô như sấm dậy. Đứng giữa lễ đài, Bác giơ tay vẫy chào đồng bào. Trong buổi lễ, Người nêu lên ý nghĩa chính trị cực kỳ to lớn của việc chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở miền Bắc; Trung ương, Chính phủ lại trở về Thủ đô. Bác thay mặt Chính phủ cảm ơn đồng bào Hà Nội và các đơn vị quân đội hôm nay long trọng, thân mật tổ chức ngày lễ đón Trung ương, Chính phủ và Bác chúc mọi người mạnh khỏe, vui vẻ, cố gắng, tiến bộ. Bác nêu những công việc phải làm để xây dựng miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà.
Toàn thể quân dân Thủ đô trên Quảng trường Ba Đình rưng rưng xúc động lắng nghe từng lời của Bác, lòng càng tự hào vô tận về dân tộc anh hùng. Sau đó, lễ diễu binh diễu hành, mừng Đảng, Chính phủ và Chỉ tịch Hồ Chí Minh về Thủ đô Hà Nội được tổ chức trọng thể trên quảng trường Ba Đình lịch sử. Người đứng trên lễ đài, tươi cười vẫy chào các tầng lớp nhân dân Thủ đô. Từ đây, Hà Nội bước sang thời kỳ mới, thực hiện lời Người căn dặn “Nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân là đấu tranh củng cố hoà bình, thực hiện thống nhất, hoàn thành độc lập, dân chủ trong cả nước”(14)
Ths. Phạm Kim Thanh
TLTK:
(1) Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội: Thiên sử vàng của quân dân Thủ đô anh dũng. NXBHN, H.2014, tr 349.
(2), (3), (4), (5): Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 7, NXBCTQG, H.2000, tr 360, 365, 367, 370.
(6), (7), (8), (9), (10), (11), (12): Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội: Thiên sử vàng của quân dân Thủ đô anh dũng. NXBHN, H.2014, tr 350-355.
(13), (14): Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 7, NXBCTQG, H.2000, tr 428-429.