Ngày 14/4/2017 Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch (VH,TT&DL) đã ký quyết định số 1531/QĐ-BVHTTDL công nhận di tích Hải Vân quan là Di tích LSVH Quốc gia,giao cho hai địa phương là tỉnh Thừa Thiên Huế và thành phố Đà Nẵng phối hợp quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị của di tích để phục vụ phát triển du lịch.
Nhân dịp này, tôi xin giới thiệu bài thơ vịnh cảnh Hải Vân sơn của chúa Nguyễn Phúc Chu và ý tưởng tạo lập một điểm đến ở di tích Hải Vân quan đến phục vụ du lịch.
Bằng xếp hạng di tích Quốc gia Hải Vân Quan.
1. Hành trạng của chúa Nguyễn Phúc Chu
Nguyễn Phúc Chu (1675 - 1725) là con trai trưởng của chúa Nguyễn Phúc Thái (1650 - 1691) và vương phi Tống Thị Lĩnh. Ông được đình thần tôn lên kế vị chúa Nguyễn Phúc Thái vào năm 1691, trở thành vị chúa Nguyễn thứ sáu trị vì Đàng Trong. Đến năm 1693, Nguyễn Phúc Chu được quần thần tấn tôn làm Thái phó Quốc công và dâng tôn hiệu là Quốc chúa. Từ đó về sau, trong các sắc dụ về nội trị và ngoại giao, ông đều xưng là Quốc chúa. Lên ngôi lúc mới 17 tuổi, ở ngôi 34 năm, Nguyễn Phúc Chu là một trong những vị chúa Nguyễn tạo dựng nhiều công nghiệp ở Đàng Trong.
Về nội trị, ông chú trọng xây dựng binh lực hùng mạnh; mở mang và ổn định bờ cõi; phát triển giáo dục và tổ chức thi cử quy mô, căn bản.
Năm 1692, sau khi vua Chiêm Thành là Bà Tranh sai quân tấn công và sát hại cư dân ở phủ Diên Ninh, Nguyễn Phúc Chu sai Nguyễn Hữu Cảnh đi đánh dẹp, bắt được vua Chiêm Thành là Bà Tranh và bề tôi là Kế Bà Tử cùng nhiều quyến thuộc của vua Champa đem về Phú Xuân. Sau đó, ông cho đổi đất Chiêm Thành thành trấn Thuận Thành, đến năm 1693 lại đổi thành phủ Bình Thuận.
Năm 1698, để ổn định phần đất mà dân Việt đã khai khẩn ở Chân Lạp, ông sai Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh kinh lược đất Chân Lạp, chia đất Đông Phố thành hai huyện: lấy xứ Đồng Nai làm huyện Phúc Long, dựng dinh Trấn Biên (Biên Hòa), lấy xứ Sài Côn làm huyện Tân Bình, dựng dinh Phiên Trấn (Gia Định), rồi chiêu mộ dân nghèo ở vùng Ngũ Quảng vào khai phá đất đai, lập nên các thôn ấp trù phú ở miền Nam. Đối với những di dân Trung Hoa đến sinh cơ lập nghiệp ở đất Trấn Biên và Phiên Trấn (sau này là vùng Biên Hòa - Gia Định), ông cho phép họ thành lập các xã thôn như người Việt: người Hoa ở Trấn Biên thì lập thành xã Thanh Hà; còn những người ở đất Phiên Trấn thì lập làm xã Minh Hương và cho họ đăng ký hộ tịch thành “công dân” của Đàng Trong. Năm 1708, Mạc Cửu, một người Quảng Đông không thuần phục nhà Thanh, bỏ Trung Hoa chạy sang Chân Lạp khai hoang, lập nên 7 xã ở đất Hà Tiên. Sau đó Mạc Cửu dâng thư lên chúa Nguyễn Phúc Chu, xin đem vùng đất này quy thuận nước ta. Chúa Nguyễn Phúc Chu nhận lời và giao cho Mạc Cửu giữ chức Tổng binh, trấn giữ Hà Tiên. Kể từ đó, lãnh thổ Đàng Trong mở rộng đến đất Hà Tiên.
Ở mặt Bắc, dù đang lúc đình chiến với quân Trịnh, ông vẫn sai các đại thần: Nguyễn Phúc Diệu, Tống Phúc Tài, Nguyễn Khoa Chiêm chăm lo sửa sang thành lũy ở Quảng Bình, kéo dài từ núi Đâu Mâu đến cửa biển Nhật Lệ; cử quân đến trấn giữ những nơi trọng yếu để đề phòng quân Trịnh bất ngờ tấn công. Ông cũng dẹp yên các thế lực chống đối do Hoa thương A Ban và Nặc Thu (người Chân Lạp) cầm đầu. Ông cũng là vị lãnh đạo đầu tiên của đất nước nhận thấy vai trò quan trọng đặc biệt của hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa trong vấn đề an ninh quốc phòng và kinh tế. Do vậy, vào năm 1711, ông sai Mạc Cửu đem lính ra đo đạc địa đồ quần đảo Trường Sa để xác lập chủ quyền quốc gia và tổ chức khai thác hải sản.
Về đối ngoại, năm 1701, Nguyễn Phúc Chu sai Hoàng Thần và Hưng Triệt đem quốc thư và cống phẩm sang Trung Hoa cầu nhà Thanh phong cho ông làm vua một quốc gia riêng biệt, tách khỏi thực thể chính trị do vua Lê - chúa Trịnh ở Đàng Ngoài. Vua nhà Thanh bấy giờ là Khang Hi (1662 - 1723) cũng có ý tán đồng đề nghị của Nguyễn Phúc Chu nhưng do triều thần can ngăn: “Nước Quảng Nam[1] hùng trị một phương, Chiêm Thành, Chân Lạp đều bị thôn tính, sau tất sẽ lớn. tuy nhiên nước An Nam còn có nhà Lê ở đó, chưa có thể phong riêng được”.Vì thế, ý định tách Đàng Trong thành một nước độc lập của chúa Nguyễn Phúc Chu không thành, do nhà Thanh lo sợ sự lớn mạnh của Đàng Trong sẽ là hậu họa cho Đại Thanh ở phương Nam.
Nguyễn Phúc Chu là một người sùng mộ đạo Phật và có nhiều đóng góp cho việc hưng nghiệp Phật giáo ở Đàng Trong. Năm 1694, chúa cho người sang Quảng Đông mời hòa thượng Thạch Liêm (Thích Đại Sán) sang Thuận Hóa thuyết pháp về đạo Phật và lập trai đàn ở chùa Thiên Mụ để cầu siêu và tịnh độ cho binh dân xứ Thuận Hóa. Ông quy y với Hòa thượng Thạch Liêm, phát tâm thọ giới Bồ tát tại gia vào năm 1695 và được Hòa thượng Thạch Liêm ban cho pháp danh Hưng Long, đặt hiệu là Thiên Túng đạo nhân. Ông bỏ tiền của tu bổ, mở mang cảnh trí chùa Thiên Mụ: xây đắp tự viện, đúc chuông, lập khánh, dựng bia trước chùa.
Nguyễn Phúc Chu còn là một tác gia lớn của văn học Đàng Trong. Ông sáng tác nhiều thơ văn, hiện vẫn còn lưu truyền. Do pháp danh của ông là Thiên Túng đạo nhân, nên khi sáng tác thi văn, ông thường ghi ba chữ Hán 道人書 (Đạo nhân thư) ở cuối các tác phẩm.
Đánh giá công trạng của chúa Nguyễn Phúc Chu, sách Nguyễn Phúc tộc thế phả do Hội đồng trị sự họ Nguyễn Phúc biên soạn, tổng kết: “Trong 34 năm trị vì, ngài thực hiện được nhiều công việc quan trọng: Việc nội trị, giáo dục và thi cử được phát triển có qui mô; Binh lực hùng mạnh, được các lân bang nể sợ; Mở mang bờ cõi đến tận biên giới Chân Lạp, lập thêm các phủ Bình Thuận và Gia Định. Chiêu mộ những người nghèo khổ đưa đi khai khẩn những vùng đất mới, lập thành làng, xã làm miền Nam ngày càng phồn thịnh; Dân chúng được sống ấm no, hạnh phúc. Ngoài ra ngài là người thông suốt kinh sử, giỏi thi văn. Bút tích của ngài còn lưu lại nhiều nơi ở đất Thần kinh”.
2. Bài thơ Ải lĩnh xuân vân của chúa Nguyễn Phúc Chu
Chúa Nguyễn Phúc Chu là người say mê ký kiểu đồ sứ ở Trung Hoa để đưa về dùng trong vương phủ. Những món đồ sứ ký kiểu của chúa Nguyễn Phúc Chu thường đề các thi phẩm do chúa trước tác, kèm theo hình vẽ minh họa nội dung các thi phẩm ấy. Đáng chú ý là những chiếc tô sứ hiệu đề 清玩 (Thanh ngoạn) viết theo lối chữ Triện trong vòng tròn kép, đường kính 18 cm - 22 cm, trên đó có ghi những bài thơ của chúa viết về những danh lam thắng tích của vùng Thuận - Quảng như: 順化晚市 (Thuận Hóa vãn thị) vịnh cảnh chợ chiều ở xứ Thuận Hóa),天姥曉鐘 (Thiên Mụ hiểu chung) vịnh cảnh chùa Thiên Mụ vào buổi sáng;河中烟雨(Hà Trung yên vũ) vịnh cảnh chùa Hà Trung bên đầm Cầu Hai,隘嶺春雲 (Ải lĩnh xuân vân) vịnh cảnh mưa xuân trên đỉnh Hải Vân;三台聽潮 (Tam Thai thính triều) vịnh cảnh núi Non Nước và chùa Tam Thai… Bên cạnh mỗi bài thơ là một bức tranh sơn thủy, vẽ cảnh sắc của địa danh mà bài thơ miêu tả.
Trong những thi phẩm ca ngợi các danh thắng vùng Thuận - Quảng của chúa Nguyễn Phúc Chu được viết trên đồ sứ ký kiểu, có bài Ải lĩnh xuân vân viết về Hải Vân sơn, ngọn núi là ranh giới giữa thành phố Đà Nẵng và tỉnh Thừa Thiên Huế ngày nay.
Ải lĩnh là tên cũ của dải núi ở tây nam kinh đô Huế. Xưa kia, trên đỉnh núi có xây một cửa ải nên gọi là Ải lĩnh, nhưng dân gian thường gọi là Ngải lĩnh, vì trên núi có mọc nhiều cây ngải. Tương truyền, đến mùa cây ngải nở hoa, gió thổi cánh hoa bay xuống biển, cá ăn được sẽ hóa thành rồng. Năm 1826, vua Minh Mạng cho trùng tu cửa ải, xây làm hai cửa. Cửa trước có tấm biển đá khắc 3 chữ Hán 海雲關 (Hải Vân quan).

Hải Vân quan do họa sĩ Tôn Thất Sa vẽ vào tháng 1/1900 in trong một tài liệu xuất bản thời Pháp thuộc.
Cửa sau cũng có tấm biển đá, khắc dòng chữ Hán 天下弟一雄關 (Thiên hạ đệ nhất hùng quan). Cũng từ đây người ta quen gọi núi này Hải Vân sơn.
Bài thơ Ải lĩnh xuân vân được viết trên những chiếc tô sứ ký kiểu, kèm theo hình vẽ cảnh núi Hải Vân.
Nguyên văn chữ Hán[2]
隘嶺春雲
越南衝要此山巔
絕嶺还如蜀道偏
但見雲橫三峻嶺
不知人在幾重天
冷沾鬚髮非同雪
濕濺衣裳豈是泉
惟願海風吹作雨
正宜千里潤桑田
道人書
Phiên âm
Ải lĩnh xuân vân
Việt nam xung yếu thử sơn điên
Tuyệt lĩnh hoàn như Thục đạo thiên[3]
Đãn kiến vân hoành tam tuấn lĩnh
Bất tri nhân tại kỷ trùng thiên
Lãnh triêm tu phát phi đồng tuyết
Thấp tiễn y thường khởi thị tuyền
Duy nguyện hải phong xuy tác vũ
Chính nghi thiên lý nhuận tang điền
Đạo nhân thư
Nguyễn Phước Hải Trung dịch thơ
Mây xuân trên Ải lĩnh
Xung yếu về Nam có núi này
Khác chi đất Thục điệp non xây
Bóng giăng, chỉ thấy ba tầng lớn
Người ở, nào hay mấy đỉnh mây
Mi tóc lạnh, dù không tuyết rụng
Áo xiêm ngâm, dẫu chẳng nguồn vây
Chỉ mong gió bể đem mưa tới
Muôn dặm dâu xanh bát ngát bày
Đạo nhân viết
Đinh Bá Truyền dịch thơ
Núi Ải Mây Xuân
Việt Nam xung yếu núi này
Khác chi đất Thục non xây bóng cùng
Ba từng mây phủ trùng trùng
Chẳng hay người ở bên cung trời nào?
Tóc mi không tuyết lạnh sao
Áo xiêm ướt đẫm như vào suối mê
Ước chi gió biển mưa về
Ruộng dâu xanh ngát bốn bề bày ra
Bốn câu đầu của bài thơ này cũng được khắc in trong sách Ðại Nam nhất thống chí, bản in đời Duy Tân (1907 - 1916), nhưng trong các câu phá-thừa có khác mấy chữ[4] so với bài thơ viết trên những chiếc tô sứ ký kiểu. Sách Đại Nam nhất thống chí xác nhận tác giả 4 câu thơ trên là Hiển Tông hoàng đế, tức là chúa Nguyễn Phúc Chu.
Hiện nay, các nhà sưu tập cổ vật đã sưu tầm được 4 chiếc tô sứ có viết toàn văn bài thơ Ải lĩnh xuân vân, kèm hình vẽ minh họa.


Chiếc tô sứ ký kiểu vẽ cảnh núi Hải Vân, minh họa bài thơ Ải lĩnh xuân vân của chúa Nguyễn Phúc Chu.


Bài thơ Ải lĩnh xuân vân trên chiếc tô sứ do chúa Nguyễn Phúc Chu ký kiểu.
Trong đó, ông Trần Đình Sơn (TPHCM) sở hữu 1 chiếc, ông Nguyễn Hữu Hoàng (Huế) sở hữu 2 chiếc và ông Jochen May (Neustadt, CHLB Đức) sở hữu 1 chiếc. Ngoài 4 chiếc tô sứ do chúa Nguyễn Phúc Chu ký kiểu còn có hai chiếc tô sứ ký kiểu khác, một chiếc mang hiệu đề 丙戌年製 (Bính Tuất niên chế), ký kiểu vào năm 1826 đời Minh Mạng,thuộc sưu tập của học giả Vương Hồng Sển trước đây và một chiếc mang hiệu đề 正德年製 (Chính Đức niên chế), ký kiểu vào giữa thế kỷ XIX,thuộc sưu tập của ông Trần Đình Sơn, cũng viết bài thơ “Ải lĩnh xuân vân”, nhưng chỉ viết 4 câu đầu của bài thơ và không có hình vẽ minh họa.

Bốn câu đầu của bài thơ Ải lĩnh xuân vân viết trên chiếc tô sứ ký kiểu đời Minh Mạng.
Việc bài thơ Ải lĩnh xuân vân của chúa Nguyễn Phúc Chu đều được triều đình Minh Mạng cho viết lại trên đồ sứ ký kiểu của vương triều Nguyễn cho thấy ngoài việc hâm mộ giá trị văn chương của thi phẩm này, vua Minh Mạng cũng tán dương danh thắng Hải Vân nên mới noi dấu tổ tiên cho tái hiện danh thắng này trên đồ sứ ký kiểu để thưởng ngoạn.
Sau gần 300 năm qua tồn tại, những món đồ sứ ký kiểu đề thơ của chúa Nguyễn Phúc ca tụng thắng cảnh Hải Vân sơn đã trở thành cổ vật quý giá. Nhiều nhà sưu tập sẵn sàng bỏ ra từ 8.000 đến 10.000 USD để sở hữu chiếc tô sứ ký kiểu có đề thơ này của chúa Nguyễn Phúc Chu. Nhiều du khách, trên hành trình tham quan các di tích lịch sử văn hóa nằm trên “con đường di sản” miền Trung đều mong muốn dừng chân trên đỉnh Hải Vân mờ ảo trong mây, để chiêm ngẫm những tứ thơ trác tuyệt của vị chúa tài hoa. Điều này đã gợi mở cho tôi ý tưởng xây dựng một “tượng đài” dựa theo thi phẩm Ải lĩnh xuân vân của quốc chúa Nguyễn Phúc Chu trên đỉnh Hải Vân để du khách có thêm một “điểm dừng” thú vị khi đến nơi này.
3. Thêm nét duyên trên đỉnh Hải Vân từ bài thơ Ải lĩnh xuân vân
Trên hành trình từ Huế vào Đà Nẵng (hoặc ngược lại), rất nhiều du khách muốn đi theo con đường đèo ngoằn ngoèo và nguy hiểm để lên đỉnh Hải Vân ngắm cảnh, thay vì đi qua đường hầm Hải Vân vừa thuận tiện, vừa an toàn.
Tuy nhiên, khá nhiều du khách cho rằng dù đỉnh đèo Hải Vân là một nơi lý tưởng để dừng chân thưởng ngoạn cảnh núi non, trời biển bao la và hùng vĩ, song cảnh quan nơi đây quá lộn xộn và nhếch nhác: di tích Hải Vân quan bị bỏ mặc trong hoang phế; một cái lô-cốt với vọng gác đổ sụp; một tượng đài xấu xí cũ kỹ và một khối nhà bê-tông cũ nát… Tất cả tạo ra một cảnh tượng phản cảm trong con mắt du khách. Mặt khác, du khách phải rất khó khăn mới có thể tiếp cận di tích Hải Vân quan vì không có lối đi dẫn đến nơi này.
Do di tích Hải Vân quan ở trên đỉnh Hải Vân, nằm trên ranh giới giữa thành phố Đà Nẵng và tỉnh Thừa Thiên Huế, nên trong nhiều năm qua, đã xảy ra tranh chấp giữa hai địa phương này về vấn đề quản lý Hải Vân quan cũng như khu vực đỉnh đèo. Vì thế mà khu vực này đã bị “bỏ rơi”, mặc dù đây là vị trí đắc địa cho du lịch, rất được du khách quan tâm.
Nay di tích Hải Vân quan đã được Bộ VH,TT&DL công nhận là di tích LSVH cấp quốc gia, giao cho chính quyền thành phố Đà Nẵng và chính quyền tỉnh Thừa Thiên Huế phối hợp quản lý. Đây là quyết định đúng đắn, hợp lý, cũng là cơ hội để hai địa phương hợp tác với nhau để biến nơi này thành một điểm đến hấp dẫn, an toàn và thuận tiện cho du khách.
Ngoài việc trùng tu, tôn tạo di tích Hải Vân quan, cần dỡ bỏ cái lô-cốt đổ nát và những công trình kiến trúc cũ kỹ, nhếch nhác đang tồn tại nơi đây. Sau đó, tiến hành san lấp khu vực đỉnh núi để xây dựng một “công viên văn hóa” ở xung quanh di tích Hải Vân quan, tạo thành một điểm tham quan cho du khách.
Trong “công viên văn hóa” này, tôi kiến nghị xây dựng một “tượng đài”, mô phỏng chiếc tô sứ ký kiểu đề bài thơ Ải lĩnh xuân vân của chúa Nguyễn Phúc Chu. “Tượng đài” hình chiếc tô này có đường kính khoảng 2,5 - 3 m, trên đó có khắc bài thơ Ải lĩnh xuân vân và hình ảnh minh họa cảnh quan này, với những chi tiết giống hệt bài thơ và hình ảnh trên chiếc tô sứ hiệu đề Thanh ngoạn mà chúa Nguyễn Phúc Chu ký kiểu ở Trung Hoa vào thế kỷ XVIII.
Tôi tin rằng cùng với di tích Hải Vân quan có từ triều Minh Mạng, sự hiện diện của “tượng đài” hình chiếc tô này như là một biểu tượng vinh danh chúa Nguyễn Phúc Chu, vị chúa Nguyễn có công rất lớn với vùng đất Quảng Nam - Đà Nẵng xưa kia và với cả xứ Đàng Trong, thì đỉnh Hải Vân sẽ trở thành một điểm đến rất hấp dẫn du khách trên “con đường di sản miền Trung”.
4. Phương án thực hiện
Để hiện thực hóa ý tưởng trên, tôi đề xuất phương án thực hiện như sau:
* Về chất liệu và hình thức thể hiện: Tâm điểm của “công viên - tượng đài” này là chiếc tô kích thước lớn, mô phỏng chiếc tô sứ đề bài thơ Ải lĩnh xuân vân. “Tượng đài” hình chiếc tô này sẽ có đường kính khoảng 2,5 - 3m nên không thể phục chế bằng chất liệu gốm sứ, vì không có lò nung nào có thể nung được những chiếc tô có kích thước lớn như thế.
Vì thế, tôi cho rằng chất liệu thích hợp nhất để phục chế chiếc tô này là đá cẩm thạch trắng, một đặc sản của làng nghề chạm khắc đá Non Nước. Nếu không thể tìm kiếm, vận chuyển và lắp ráp một khối đá có đường kính khoảng 2,5 - 3 m, thì có thể lắp ghép từ 2 đến 4 phiến đá để tạo thành chiếc tô. Ngoài ra, thay vì viết chữ và vẽ các họa tiết bằng men màu như trên những chiếc tô sứ ký kiểu, thì chữ viết và họa tiết trên “tượng đài” được thể hiện bằng các nét khắc chìm trên đá, rồi dùng sơn màu sơn lên các nét khắc để làm nổi bật chữ viết và họa tiết trang trí trên thân tô. Hình dáng, tỉ lệ và màu sắc của chữ viết và họa tiết trang trí trên “chiếc tô phục chế” phải trung thành với hình dáng, tỉ lệ và màu sắc của chữ viết và họa tiết trên chiếc tô Ải lĩnh xuân vân ký kiểu thời chúa Nguyễn Phúc Chu, chỉ khác biệt về kích thước.
* Về việc tổ chức thực hiện: Nếu ý tưởng này nhận được sự quan tâm của dư luận, đặc biệt là của lãnh đạo thành phố Đà Nẵng và tỉnh Thừa Thiên Huế và của ngành du lịch hai địa phương này, chúng tôi sẵn sàng phát triển ý tưởng này thành một đề án khả thi, với đầy đủ luận cứ thuyết minh, tư liệu, hình ảnh, bản vẽ… để cung cấp cho những ai quan tâm đến ý tưởng này, và để kêu gọi các nhà đầu tư nhằm biến đề án thành hiện thực.
* Về nguồn kinh phí thực hiện: Theo tôi, nên huy động nguồn vốn “xã hội hóa” để xây dựng “công viên - tượng đài” này. Sau khi công trình hoàn tất chính quyền cho phép các nhà đầu tư được đặt biển quảng cáo hay khai thác các dịch vụ phục vụ du lịch tại “công viên - tượng đại” để thu hồi kinh phí xây dựng đã bỏ ra.
Ngoài ra, do số lượng cổ vật sứ ký kiểu có đề thơ của chúa Nguyễn Phúc Chu chỉ có thể đếm được trên đầu ngón tay và giá của những cổ vật này cực kỳ đắt, trong khi nhu cầu sưu tầm và thưởng ngoạn những kỷ vật của chúa Nguyễn Phúc Chu là rất lớn. Vì thế, tôi cho rằng có thể tạo các mặt hàng lưu niệm phục vụ khách du lịch tại “công viên văn hóa” này bằng việc làm các bản sao chiếc tô Ải lĩnh xuân vân (và cả những chiếc tô có đề các bài thơ khác của chúa Nguyễn Phúc Chu như: “Tam Thai thính triều, Thiên Mụ hiểu chung, Thuận Hóa vãn thị, Hà Trung yên vũ…), với tỉ lệ 1/1, bằng các chất liệu gốm sứ hay đá cẩm thạch. Cũng có thể tạo ra nhiều sản phẩm lưu niệm với các chất liệu, hình dáng và kích thước khác nhau, trên đó có khắc (viết, in, thêu, khảm…)các bài thơ của chúa Nguyễn Phúc Chu, với đầy đủ nguyên văn chữ Hán, phiên âm và dịch nghĩa, để bán du khách đến tham quan nơi này.
Nếu những ý tưởng của tôi về việc tạo thêm điểm đến cho du khách trên đỉnh Hải Vân sơn, gắn liền với bài thơ Ải lĩnh xuân vân của chúa Nguyễn Phúc Chu được lãnh đạo ngành VH,TT&DL, cũng như các doanh nghiệp du lịch ở thành phố Đà Nẵng và tỉnh Thừa Thiên Huế quan tâm và biến thành hiện thực, thì Hải Vân sơn - Hải Vân quan sẽ có thêm một “nét duyên”, trở thành một điểm đến yêu thích của du khách trên hành trình khám phá “con đường di sản miền Trung”.
TS.Trần Đức Anh Sơn
Chú thích
[1] Bấy giờ các lân bang của nước ta như Đại Thanh, Nhật Bản, Lưu Cầu (này là đảo Okinawa, thuộc Nhật Bản), đều gọi vùng đất Đàng Trong là Quảng Nam quốc (nước Quảng Nam).
[2] Đây là bài thơ “thất ngôn bát cú” (8 câu, 7 chữ), nhưng khi viết trên đồ sứ ký kiểu, bài thơ được viết thành 10 dòng, gồm 1 dòng là nhan đề bài thơ, 8 dòng nội dung và 1 dòng lạc khoản ở cuối bài thơ ghi 3 chữ Hán Đạo nhân thư và được viết theo hàng dọc, từ phải qua trái. Tuy nhiên, để tiện cho việc in ấn, ở đây, tôi trình bày các câu thơ theo hàng ngang, từ trái qua phải.
[3] Thục đạo thiên (蜀道偏) nghĩa là “đường ngoằn ngoèo ở đất Thục”. Đất Thục xưa ở phía tây Trung Hoa, nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Muốn vào đất Thục phải vượt qua 3 cửa ải rất hiểm trở. Chúa Nguyễn Phúc Chu hình thế của Ải Lĩnh trên con đường đi về phương Nam của nước Việt ngoằn ngoèo hiểm trở như con đường đi vào đất Thục của Trung Hoa xưa.
[4] Trong sách Đại Nam nhất thống chí, bản in đời Duy Tân (1907 - 1916) 4 câu đầu của bài thơ được viết như sau: 越南險隘此山巔 / 形勢混如蜀道偏 / 但見雲橫三峻嶺 / 不知人在幾重天 (Việt nam hiểm ải thử sơn điên. Hình thế hỗn như Thục đạo thiên. Đãn kiến vân hoành tam tuấn lĩnh. Bất tri nhân tại kỷ trùng thiên). Bản dịch sách Đại Nam nhất thống chí do Nxb Thuận Hóa xuất bản năm 1992 (Phạm Trọng Điềm dịch, Đào Duy Anh hiệu đính), dịch 4 câu này như sau: “Núi này ải hiểm đất Việt Nam. Hình thế hệt như đường vào Thục. Chỉ thấy mây giăng ba đèo dốc. Biết đâu người ở mấy từng mây”.
Tài liệu tham khảo
- Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc tộc, Nguyễn Phúc tộc thế phả, Nxb Thuận Hóa, 1995.
- Trần Đình Sơn, “Quốc chúa Nguyễn Phước Chu”, Văn hóa Phật giáo, Số 52 (ngày 1/3/2008).
- Trần Đình Sơn, “Mây xuân trên đỉnh Ải Vân”, Huế từ năm 2000 (Nhớ Huế 5), Nxb Trẻ, TPHCM, tr. 73.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, Tập 1, Phạm Trọng Ðiềm dịch, Nxb Thuận Hóa, Huế 1992.