Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Năm 1922, sau khi đỗ đầu kỳ thi Thành Chung, Trần Phú được bổ về dạy trường tiểu học Cao Xuân Dục ở Vinh. Có dịp gần gũi với nhân dân lao động, trí thức yêu nước lại được đọc báo “ Người cùng khổ” của Nguyễn Ái Quốc, Trần Phú đã tham gia tích cực trong các tổ chức yêu nước như Hội Phục Việt rồi Hội Hưng Nam.

Tổng Bí thư Trần Phú (1904-1931).

Năm 1926 Trần Phú là một trong những thành viên của Hội Hưng Nam sang Quảng Châu tìm gặp Nguyễn Ái Quốc, được dự lớp huấn luyện chính trị và gia nhập Hội Việt Nam cách mạng thanh niên do Nguyễn Ái Quốc sáng lập. Nhận thấy Trần Phú có ý thức giác ngộ sâu sắc nên sau đó ít lâu Nguyễn Ái Quốc kết nạp anh vào Cộng sản đoàn là một tổ chức nòng cốt của Hội thanh niên. Năm 1927 Trần Phú được sang học Đại học Phương Đông ở Mát xcơva, được tham dự đại hội quốc tế cộng sản lần thứ VI(1928). Sau khi tốt nghiệp Đại học phương Đông, ông qua Đức, Bỉ, Pháp, Hồng Kông ròng rã 6 tháng trời mới về tới Tổ quốc, bấy giờ Đảng cộng sản Việt Nam đã ra đời. Được bầu vào Ban chấp hành lâm thời, Trần Phú soạn thảo Luận cương chính trị của Đảng. Tại Hội nghị lần thứ nhất Ban chấp hành Trung ương (10-1930) ông đã trình bày bản Luận cương chính trị, được hội nghị thảo luận nhất trí thông qua. Luận cương chính trị được đánh giá rất cao và đây là một cống hiến lớn lao của Trần Phú, vạch đường đi cho cách mạng Việt Nam, điều đó chứng tỏ lúc mới 26 tuổi ông đã có tầm nhìn xa rộng và đúng đắn của một nhà chính trị xuất sắc. Ở tuổi 26, Trần Phú được bầu làm Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng, sau đó ông vào Sài Gòn tiếp tục lãnh đạo cách mạng. Giữa lúc phong trào đang lên công việc đang bề bộn thì ông bị địch bắt, trong nhà tù bọn thực dân dùng mọi thủ đoạn tra tấn dã man nhưng không khuất phục được ông. Do chế độ nhà tù hà khắc bệnh tật lại càng trở nên trầm trọng Trần phú đã hy sinh vào tuổi 27(1931).Tổng Bí Thư Trần Phú mất đi là một tổn thất rất lớn cho Đảng và cho cách mạng Việt Nam, để lại tấm gương sáng chói về lòng yêu nước, trung thành vô hạn với lý tưởng cách mạng chí khí kiên cường bất khuất, lạc quan tin tưởng vào thắng lợi cuối cùng. Sau này chủ tịch Hồ Chí Minh ghi nhận: “Đồng chí Trần Phú là một người con ưu tú của Đảng của nhân dân, đã oanh liệt hy sinh cho cách mạng”.

Sau khi đồng chí Trần Phú hy sinh, có một số tờ báo đã viết về cái chết anh dũng của đồng chí. Báo Vô sản –Cơ quan của lao động Đông Dương, số 13 ra tháng sáu và bảy năm 1932, trên trang nhất và hai có bài “Đồng chí Trần Phú bị đánh chết” của tác giả Võ Bá Quang. Trong bài, tác giả đã ca ngợi sự gan dạ, anh dũng quyết không khai của đồng chí Trần Phú mặc dù bị bọn thực dân tra tấn hết sức dã man “Đồng chí Trần Phú bị bắt ngày 19 tháng Avril (tháng 4) năm 1932, tuy bị bọn sài lang đánh kẹp rất dã man, nhưng đồng chí không chịu hở ra một chút bí mật nào của đảng. Đồng chí là một người chiến sĩ rất lão luyện về lý thuyết và thực hành cách mạng, rất nhiệt thành và hăng hái trong cuộc tranh đấu để giải phóng lao động Đồn Dương ra khỏi ách nô lệ”. Bài báo cũng kêu gọi mọi người hãy noi gương đồng chí Trần Phú và “bắt trước hết lòng hy sinh của tất hết các đồng chí cộng sản Đông dương bị bắn giết và tù tội” đồng thời kêu gọi mọi người hãy gia nhập vào hàng ngũ cách mạng để đấu tranh chống lại sự áp bức bóc lột của bọn thực dân phong kiến giành lại độc lập, tự do.

Báo Vô Sản - Cơ quan của lao động Đông Dương, số 13 ra tháng sáu và bảy năm 1932 đăng tin đồng chí Trần Phú hy sinh trong tù.

Trong Đặc san Người Mác xít, Cơ quan nghiên cứu và truyền bá chủ nghĩa Các Mác của phân hội Mác Đông Dương Sơn Tây số đặc biệt kỷ niệm cách mạng tháng Mười Nga. Trên trang 2 và 4 trong mục Gương hy sinh có bài “Những ngày cuối cùng của Trần Phú”. Trong bài báo tác giả kể về buổi hỏi cung giữa bồi thẩm Giooc-giơ (chuyên về việc chính trị ở tòa án Sài Gòn trong những năm 1930-1931) và đồng chí Trần Phú. Khi thấy đồng chí Trần Phú được hai tên lính áp giải vào phòng hỏi cung Giooc- giơ vội đứng dậy kéo ghế mời đồng chí ngồi. Đây là một cử chỉ lạ và hiếm thấy vì từ xưa đến nay các tội nhân chính trị vào phòng hỏi cung đều phải đứng từ xa, bị quát nạt, đôi khi còn bị đánh nhưng đồng chí Trần Phú lại ngược lại được ngồi đối diện với hắn. Trong buổi hỏi cung tên bồi thẩm tìm mọi cách dọa nạt, hoặc dụ dỗ với những lời lẽ ngọt ngào nhưng Trần Phú nhất định không khai và trả lời cương quyết: “Tôi biết nhiều người là để làm việc cho nước tôi cho Đảng tôi, chứ không phải để khai cho ông bây giờ”; “Ai muốn biết Trần Phú thì biết, Trần Phú không biết ai hết”.

Đặc san Người Mác xít, Cơ quan nghiên cứu và truyền bá chủ nghĩa Các Mác của phân hội Mác Đông Dương Sơn Tây, số Đặc biệt kỷ niệm Cách mạng tháng Mười Nga có đăng bài về sự hy sinh của đồng chí Trần Phú.

Còn trên báo Tin tức-Cơ quan ngôn luận của mặt trận dân chủ. Số 36 ra ngày 21-24 tháng 9 năm 1938. Trên trang nhất và bốn có bài “Ngày 6 tháng 9, ngày chết của Trần Phú lãnh tụ Đảng Cộng sản Đông Dương” của tác giả K.O. Trong bài viết tác giả kể về cuộc đời hoạt động của đồng chí Trần Phú và việc đồng chí bị bắt ra sao, rồi bị tra tấn và nằm trong nhà thương Chợ Quán, Sài Gòn và chút hơi thở cuối cùng. Trong đoạn cuối của bài viết tác giả cũng bày tỏ lòng tiếc thương với sự hy sinh của đồng chí Trần Phú “Nhắc tới anh, chúng ta, dân chúng cần lao Đông Dương không khỏi ngậm ngùi thương tiếc. Nhắc tới anh, chúng ta không khỏi nhớ tới cuộc đời đầy gian nan, đầy khổ ải mà tinh thần anh vẫn hăng hái quyết liệt, sáng suốt trong trẻo, một lòng hy sinh cho quyền lợi chúng ta, cho tiền đồ toàn xứ Đông Dương và rộng ra cho toàn cả nhân loại nữa”.

Báo Tin tức-Cơ quan ngôn luận của mặt trận dân chủ. Số 36 ra ngày 21-24 tháng 9 năm 1938. Trên trang nhất và bốn có bài “Ngày 6 tháng 9, ngày chết của Trần Phú lãnh tụ Đảng Cộng sản Đông Dương”.

Hiện nay trong kho cơ sở của Bảo tàng Lịch sử quốc gia đang lưu giữ một số hiện vật về đồng chí Trần Phú. Đó là bản Luận cương chính trị do đồng chí soạn thảo, một số tờ báo viết về sự hy sinh của đồng chí như báo Vô sản, báo Tin tức …Có thể nói đây là những bằng chứng vô cùng quý giá nó góp một phần vào việc ghi dấu những công lao to lớn của những chiến sĩ cách mạng, những vị tiền bối của cách mạng Việt Nam, những người đã không tiếc tuổi thanh xuân của mình hy sinh cho sự nghiệp giải phóng của dân tộc Việt Nam.

Trịnh Hồng Thanh (Phòng Quản lý hiện vật)

Tài liệu tham khảo:

1.Trần Phú- Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng . Một tấm gương bất diệt (Hồi ký). Nxb: Chính trị quốc gia, 2004.

2.Báo Vô sản- Cơ quan Cơ quan của lao động Đông Dương, số 13 ra tháng sáu và bảy năm 1932.

3. Báo Tin tức - Cơ quan ngôn luận của mặt trận dân chủ. Số 36 ra ngày 21-24 tháng 9 năm 1938.

4. Đặc san Người Mác xít- Cơ quan nghiên cứu và truyền bá chủ nghĩa Các Mác của phân hội Mác Đông Dương Sơn Tây số đặc biệt kỷ niệm cách mạng tháng Mười Nga.