Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ đã qua cách đây 60 năm nhưng những âm vang của nó vẫn còn mãi trong niềm tự hào của mỗi người dân Việt Nam và là nguồn cảm hứng vô tận cho các thế hệ họa sỹ. Một trong những tác phẩm thu hút sự chú ý của khách tham quan trong nước và nước ngoài khi đến tham quan Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia) là bức tranh sơn mài “Tiếp gạo cho mặt trận Trần Đình” của họa sỹ Đặng Trần Sơn. Bức tranh mang đậm tính biểu cảm bởi tác giả là người đã từng tham gia sự kiện lịch sử ấy.
Trần Đình là mật danh của chiến dịch Điện Biên Phủ. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, tất cả các chiến dịch, các đơn vị chiến đấu trong chiến dịch đều được đặt mật danh: Sư đoàn 312 được đặt tên là Chiến thắng, sư đoàn 304 đặt tên là Vinh Quang, sư đoàn 308 đặt tên là Hồng Hà… Trong chiến dịch Điện Biên Phủ lấy mật danh theo họ: họ Trần, họ Nguyễn, họ Lê… Vùng lòng chảo Mường Thanh được đặt là họ Trần, đến chiến dịch Điện Biên Phủ gọi là Trần Đình. Tên chiến dịch Trần Đình thường được Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhắc đến trong khi nói chuyện điện thoại. Chỉ nói là đánh Trần Đình chứ không ai nói là đánh Điện Biên Phủ. Các mật danh hoàn toàn được giữ bí mật để thực dân Pháp không phát hiện ra.
Bức tranh “Tiếp gạo cho mặt trận Trần Đình” hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia) có kích thước 80x50cm, được vẽ trên chất liệu gỗ với các màu đen, hồng nhạt và màu xanh, ghi lại hình ảnh các chiến sỹ bộ đội và dân quân vùng Tây Bắc trên bốn con thuyền đang tải gạo cho chiến dịch Trần Đình. Toàn bộ bức tranh khắc họa 4 con thuyền đang hướng ra khơi trên nền hồng thẫm. Phía trên bức tranh tác giả thể hiện những người dân công chèo thuyền rất hối hả, vội vàng nhằm thực hiện nhiệm vụ hậu cần trong hoàn cảnh khó khăn, khắc nghiệt; góc trái tranh có tán cây tỏa bóng xuống dòng sông. Trung tâm bức tranh là những con thuyền đang trên đường ra mặt trận, cận cảnh là các chiến sỹ bộ đội và dân quân vùng Tây Bắc đang kéo một chiếc thuyền trên bến chở đầy gạo tiếp tục ra khơi.
Bức tranh sơn mài “Tiếp gạo cho mặt trận Trần Đình” lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia
Bức tranh ghi lại hồi ức của tác giả về những năm tháng họa sỹ tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ. Bức tranh này đã được hoàn thành nhân dịp kỷ niệm 50 năm chiến thắng Điện Biên Phủ lịch sử (1954-2004). Họa sỹ cho biết “Các dân tộc vùng Tây Bắc đã có công đóng góp rất lớn sức người và sức của cho chiến dịch Trần Đình. Những đoàn dân công tải đạn, tải gạo đến mặt trận đặc biệt, những đoàn thuyền đuôi én với những thủy thủ từng được mệnh danh là “những người chở thuyền giỏi nhất Đông Dương” đã cùng bộ đội ta vượt bao thác ghềnh để chở gạo cho chiến dịch. Tôi đã cùng với những con người chở thuyền đuôi én ấy vượt qua thác ghềnh của những dòng sông vô cùng hung dữ ấy. Trong thực tế tất cả phải đánh vật với sông nước, địa hình vô cùng phức tạp, lúc thì chèo, lúc thì chống, lúc thì nhẩy xuống dòng sông mà đẩy thuyền. Người lúc nào cũng đẫm nước và mồ hôi, mặc quần áo chỉ thêm vướng và rách nát”.
Nhận thấy rõ vai trò của các dân tộc vùng Tây Bắc đã đóng góp sức người, sức của cho chiến dịch Trần Đình, họa sỹ đã có ý tưởng sáng tác về một đề tài, về một lực lượng không thể bị lãng quên, đã góp phần làm nên chiến thắng vĩ đại của dân tộc. Đây có thể được xem như là những dòng nhật ký chiến trường được vẽ bởi chính người họa sỹ, chiến sỹ đã từng tham gia chiến đấu, khắc họa nên khung cảnh ấn tượng nhất, rõ nét nhất, tác động trực tiếp đến cảm quan của người xem.
Đoàn thuyền độc mộc của dân công vận chuyển lương thực ra mặt trận Điện Biên Phủ.
Nhắc đến chiến thắng lừng lẫy Điện Biên Phủ, chúng ta không thể không nhắc đến sự đóng góp to lớn của lực lượng dân công. Dù chỉ ghi lại một khoảnh khắc, một góc của chiến dịch, nhưng bức tranh trên có ý nghĩa giáo dục sâu sắc đối với các thế hệ thanh niên. Dù trong chiến tranh hay trong thời bình, mỗi người dân nước Việt luôn giữ vững ý chí kiên cường, không quản ngại gian khổ, quyết tâm đánh thắng kẻ thù. Đó cũng như là một sự ngợi ca những hy sinh thầm lặng của biết bao dân công và bội đội cho chiến dịch Điện Biên Phủ mà không ngòi bút nào có thể miêu tả hết được.
Lê Khiêm (biên tập)
Nguồn: Lê Hồng Thu, Về bức tranh sơn mài “Tiếp gạo cho mặt trận Trần Đình”, Những kỷ vật sống mãi với thời gian, Tập I, H.: Lao động xã hội, 2006, tr. 154-156.