Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Do đó, chủ trương của ta là quyết bảo vệ con đường này đến cùng; kết hợp bộ đội công binh, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến canh giữ và luôn đảm bảo lưu thông trên con đường này.

Đèo Lũng Lô có chiều dài 15 km, nằm ở ranh giới giữa hai huyện Văn Chấn (tỉnh Yên Bái) và Phù Yên (tỉnh Sơn La). Vị trí của Đèo Lũng Lô nằm trên Quốc lộ 37 (đường 379 cũ, nối Quốc lộ 32 với Quốc lộ 32B) tại ranh giới hai huyện Văn Chấn (Yên Bái) và Phù Yên (Sơn La), nằm về phía Đông Bắc và cách thị trấn Phù Yên 33 km. Đèo dài 15 km, từ km 349 đến km 364, độ dốc 10%. Trong kháng chiến chống Pháp, đèo Lũng Lô là một trong những đoạn đường huyết mạch để quân và dân ta tiếp vận vũ khí đạn dược và lương thực phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ, từ 13/3 - 7/5/1954. Theo quyết định của Đảng, tuyến đường lên Tây Bắc được củng cố nhằm phục vụ chuyển quân, lương thực và khí tài cho chiến dịch Điện Biên Phủ. Để mở rộng và cải tạo đèo Lũng Lô, các đơn vị công binh và dân công của hai tỉnh Yên Bái và Sơn La đã tập trung sức lực mở đường. Chỉ trong một thời gian ngắn, hàng nghìn dân công các dân tộc, trong đó nhiều nhất là người Mường, người Tày đã tình nguyện đăng ký tham gia mở đường.

Thực dân Pháp đã nhiều lần trinh sát với ý định mở đường chiếm đóng để vây hãm không cho quân ta tiến vào Tây Bắc nhưng không thành vì bị ta phục kích tiêu diệt, mặt khác chúng thấy khó vì dốc quá cao và hiểm trở.

Công binh phá đá mở đường trên đèo Lũng Lô, năm 1953

Năm 1953, khi Trung ương quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ, xã Thượng Bằng La được chọn là nơi tập trung quân lương, quân dụng vượt đèo tiếp tế cho chiến dịch. Ủy ban kháng chiến xã được giao nhiệm vụ khảo sát và lãnh đạo các lực lượng tham gia mở đường qua đèo Lũng Lô. Quân dân xã Thượng Bằng La cùng với lực lượng công binh, dân công hỏa tuyến các địa phương trong tỉnh không quản ngại khó khăn gian khổ, dưới làn bom đạn của giặc, quyết tâm phá đá mở đường. Xác định rõ nhiệm vụ chính trị là đảm bảo thông suốt mạch máu giao thông của chiến trường, tỉnh Yên Bái đã huy động gần 125.000 dân công tham gia làm đường.

Nhân dân địa phương đã tự nguyện quyên góp hàng nghìn cây gỗ, hàng vạn cây tre, bương, vầu, cột nhà lót đường, bắc cầu thông xe, vận tải quân lương vào chiến dịch. Hơn 200 ngày đêm, quân và dân ta vừa mở đường vừa bảo vệ và vận chuyển được hàng nghìn tấn lương thực, quân trang, vũ khí đạn dược đến nơi an toàn. Tuyến đường qua đèo Lũng Lô được thông suốt nối với chiến khu Vần và chiến dịch Điện Biên Phủ. Nhờ đó hàng vạn lượt ô tô, xe thồ, chở hàng vũ khí tiếp ứng đầy đủ kịp thời cho chiến trường.

Tháng 2 năm 1954, thực dân Pháp tập trung lực lượng không quân đánh phá ác liệt các tuyến đường lên Tây Bắc, hòng ngăn cản sự tiếp viện của hậu phương ra chiến trường ...

Dân công vận chuyển lương thực, vũ khí lên Điện Biên Phủ

Tại khu vực đèo Lũng Lô, địch đã ném xuống đây gần 12 nghìn tấn bom, có những ngày địch ném xuống 200 quả bom. Trong suốt chiến dịch, mỗi ngày có từ 16 đến 18 chiếc máy bay địch oanh tạc từ 5 đến 6 lần. Với tinh thần tất cả cho tiền tuyến, hàng vạn lượt người, dân công ngày đêm bám đường. Địch phá, ta lại sửa ta đi, địch phá đoạn này, ta mở đoạn khác, địch phá ban ngày, ta mở đường ban đêm.

Con đường tiếp tế cho Chiến dịch Điện Biên Phủ qua đèo Lũng Lô là một kỳ tích lịch sử làm thực dân Pháp bất ngờ, khiếp sợ tinh thần quả cảm của quân và dân ta. Sau đó con đường được đạt tên đường 13A - con đường lịch sử, văn hóa đã được hình thành đóng góp tích cực cho chiến thắng Điện Biên Phủ và quá trình phát triển kinh tế - xã hội hai tỉnh Yên Bái, Sơn La

Nhân dịp kỷ niệm 57 năm Ngày chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/1954-7/5/2011), Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc huyện Văn Chấn đã long trọng tổ chức lễ đón nhận Bằng công nhận đèo Lũng Lô là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Đèo Lũng Lô hôm nay

Từng tham gia mở đường trên đèo Lũng Lô, cụ Trần Văn Xẻ, dân tộc Mường, năm nay đã 94 tuổi ở bản Cơi (xã Mường Cơi, huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La) nhớ lại: Ngày đó dân công địa phương cùng thanh niên xung phong và lực lượng công binh dù chỉ có những dụng cụ thô sơ nhưng vẫn không quản ngại khó khăn để nhanh chóng thông đèo Lũng Lô. Trên các cung đường, tiếng mìn phá đá và tiếng cuốc, xẻng rền vang suốt đêm ngày. Khi đường được mở tới đỉnh đèo thì gặp phải vách đá dựng đứng chắn ngang. Nhiều người lo lắng phải mất nhiều tháng mới thông được đèo.

Nhưng sau đó, nhờ quyết tâm của quân và dân ta, sau gần hai tháng tuyến đường đã được thông, nối liền hai tỉnh Yên Bái và Sơn La. Làm đường trong đường kiện thiếu thốn lương thực, thực phẩm đã gian nan, nhưng nguy hiểm hơn cả là khi quân Pháp biết ta mở con đường chiến lược tiến vào Điện Biên Phủ, đã cho máy bay thường xuyên ném bom xuống công trường. Gian khổ, nguy hiểm không làm nhụt chí những người tham gia mở đường. Làm đường vất vả nhưng khi dân công tải lương, tải đạn qua đèo còn vất vả hơn nhiều. Đường mở giữa rừng già nên khe nước, mạch nước rất nhiều, nền đường đá lởm chởm, người, phương tiện đi lại liên tục khiến đường luôn lầy lội. Từ cuối năm 1953 đến khoảng đầu tháng 4 năm 1954 là thời gian cao điểm của việc chi viện cho tiền tuyến. Lúc này, để tránh sự đánh phá của quân Pháp, lực lượng dân công, bộ đội ta thường phải đi vào ban đêm. Dù đi vào ban đêm nhưng để đảm bảo an toàn, dân công và thanh niên xung phong không được đốt đuốc mà phải lần theo bước chân của người đi trước. Cứ thế hàng đêm từng dòng người lại kìn kịt nối đuôi nhau qua đèo, đưa hàng ra mặt trận.

Chiến tranh đã lùi xa. Con đường 13A năm xưa, nay đã được thay tên mới - đường 32A nhưng thế hệ những người đã chứng kiến và làm nên lịch sử, các thế hệ hôm nay và mai sau sẽ còn nhớ mãi về chiến thắng Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu.

Minh Vượng (tổng hợp)

Nguồn:

- Lịch sử Đảng bộ tỉnh Yên Bái

- Lịch sử Đảng bộ tỉnh Sơn La