Dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Nhạc mà người thực hiện là Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, cùng những tướng lĩnh tài ba kiệt xuất quy tụ dưới ngọn cờ Tây Sơn, họ đã lập nên chiến công hiển hách, xóa bỏ nạn chia cắt lãnh thổ, đập tan các cuộc can thiệp từ bên ngoài làm nên những chiến công hiển hách.
Nguyễn Lữ - yếu nhân của phong trào Tây Sơn
Trong ba anh em nhà Tây Sơn, Nguyễn Lữ được coi là em út. Nếu đúng như sử liệu ghi chép thì khi cuộc khởi nghĩa nổ ra, Nguyễn Lữ còn dưới 19 tuổi. Mặc dù vậy dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ là một thành viên tích cực, một yếu nhân làm nên sự thắng lợi của phong trào.
Bằng tài năng, sự quả cảm, tham gia nhiều chiến dịch và lập nhiều chiến công, ông đã được giao nhiều trọng trách. Năm 1776, Nguyễn Lữ được phong là Thiếu phó, cùng với Tây Sơn Vương cầm quân, điều hành quản lý vùng đất. Đây được coi là sự manh nha hình thành bộ máy nhà nước của vương triều Tây Sơn sau này.
Năm 1777, ông cùng Nguyễn Huệ nhiều lần vào đánh dẹp tàn quân chúa Nguyễn vùng Nam bộ, để năm sau 1778, Vương triều Tây Sơn thành lập ông được giữ chức Tiết chế. Năm 1786, Nguyễn Lữ cùng Nguyễn Huệ tiến đánh Thuận Hóa và ở lại giữ đất này làm hậu thuẫn cho Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc.
Với vai trò đặc biệt của mình trên vùng đất phương Nam, năm 1786, khi Nguyễn Nhạc là Trung ương Hoàng Đế thì Nguyễn Lữ nhận chức Đông Định vương quản lý vùng đất phía Nam. Sau nhiều lần kịch chiến cùng tàn quân chúa Nguyễn đang trỗi dậy, năm 1787, Nguyễn Lữ rút quân về Quy Nhơn.
Theo lịch sử ghi chép, ông mất tại thành Hoàng Đế, nhưng một số truyền thuyết kể rằng, khi để mất đất Gia Định ông về Quy Nhơn tạ tội cùng Trung ương Hoàng Đế rồi sau đó bỏ lên vùng Tây Nguyên sống cùng bà con dân tộc.
 |
| Ảnh minh họa Tây Sơn tam kiệt. |
Một triều đại tỏa sáng
Có thể chia cuộc khởi nghĩa và vương triều Tây Sơn thành hai giai đoạn. Giai đoạn đầu từ 1771 - 1786 là giai đoạn mở đầu đặt nền móng do Nguyễn Nhạc làm chủ soái. Giai đoạn này thực hiện được các nhiệm vụ đánh đổ hai tập đoàn phong kiến thống trị Trịnh - Nguyễn thống nhất lãnh thổ dân tộc; đập tan quân can thiệp Xiêm bảo vệ vẹn toàn bờ cõi lãnh thổ phương Nam.
Có thể thấy, năm 1776, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ tiến quân về phía Nam theo lệnh của Tây Sơn Vương Nguyễn Nhạc. Năm 1784, Nguyễn Huệ làm tổng chỉ huy tổ chức đánh tan 3 vạn quân Xiêm xâm lược phía Nam, hay cuộc chinh phạt Bắc Hà năm 1786 diệt họ Trịnh theo lệnh của Hoàng đế Nguyễn Nhạc với niên hiệu Thái Đức.
Như vậy có thể thấy, những chiến công giai đoạn đầu của vương triều Tây Sơn gắn với vai trò chỉ huy của Nguyễn Nhạc.
Sau khi thống nhất lãnh thổ vào năm 1786, Nguyễn Huệ được phong làm Bắc Bình Vương quản lý vùng đất phía Bắc. Trong điều kiện cụ thể, năm 1788 đáp ứng yêu cầu bảo vệ độc lập dân tộc trước nạn ngoại xâm từ phương Bắc, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng Đế, tập hợp sức mạnh quân dân đập tan 20 vạn quân xâm lược Mãn Thanh, bảo vệ độc lập chủ quyền dân tộc.
Trong mỗi giai đoạn, đứng trước yêu cầu của lịch sử dân tộc đều xuất hiện những vị anh hùng có đủ tài năng để giải quyết các vấn đề đặt ra. Trong bối cảnh lãnh thổ dân tộc bị chia cắt, Nguyễn Nhạc đã xuất hiện, bước đầu giải quyết được vấn đề lịch sử đó, đặt nền móng cho những chiến công sau này làm rạng danh nhà Tây Sơn.
Nhà Tây Sơn kéo dài được 30 năm. Từ năm 1771 - 1801, trong đó, Nguyễn Nhạc ở ngôi Hoàng đế 16 năm (1778 - 1793); Nguyễn Huệ ở ngôi Hoàng đế 5 năm (1788 - 1792) Quang Toản con Nguyễn Huệ ở ngôi 9 năm (1793 - 1801) dù ngắn ngủi nhưng là một triều đại rạng danh, tỏa sáng trong lịch sử dân tộc.
 |
| Bảng niên biều về chức vụ của 3 anh em nhà Tây Sơn. |
Sự trả thù tàn khốc của nhà Nguyễn
Do những biến loạn, sau khi tiêu diệt nhà Tây Sơn, nhà Nguyễn lên ngôi. Sự trả thù khốc liệt của nhà Nguyễn với nhà Tây Sơn vô cùng tàn bạo, từ buổi ban đầu Nguyễn Ánh lên ngôi (năm 1802) "tội phạm Tây Sơn đều bị giết để trừng trị, đào phá mộ của Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, giã nát và đổ bỏ, nhốt sọ đầu vào nhà ngục".
Đến tận năm Minh Mạng thứ 12 (năm 1831) nhà Nguyễn vẫn tận diệt tận gốc nhà Tây Sơn "bắt thêm được con của Nguyễn Nhạc là Nguyễn Văn Đức, Nguyễn Văn Lương, cháu nội của Nguyễn Nhạc là Nguyễn Văn Đâu (con của Nguyễn Văn Đức) đều xử chém ngang lưng".
Nhà Nguyễn truy sát đến con cháu 3 đời của Nguyễn Nhạc ngoài việc nói lên sự tàn bạo thâm thù thì cũng đã góp phần khẳng định vai trò của Nguyễn Nhạc trong phong trào nông dân khởi nghĩa và vương triều Tây Sơn trong lịch sử.
Lê Đình Phụng (Viện Khảo cổ học)