Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Việt Nam là một quốc gia biển - điều ấy không ai phủ nhận. Nhưng trong khi hầu hết các nước có biển đều có cả hệ thống bảo tàng biển từ trung ương đến các địa phương, thì nước ta chưa có một bảo tàng biển đúng nghĩa nào - đó chính là những nhận định chung của các nhà khoa học tại hội thảo khoa học “Văn hóa biển đảo ở Khánh Hòa”, được tổ chức ngày 15-6 tại TP. Nha Trang - Khánh Hòa thu hút 50 tham luận tham gia, có gần 30 tham luận được trình bày.

Triển lãm nghệ thuật tranh cát về biển đảo

Đối với Trường Sa, hội thảo nhằm hướng tới việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy tác dụng những di sản văn hóa liên quan đến quá trình xác lập, thực thi chủ quyền và xây dựng quần đảo Trường Sa. Qua đó góp phần vào việc giáo dục truyền thống yêu nước, đạo lý uống nước nhớ nguồn, ghi nhớ công lao các bậc tiền nhân đối với đất nước. Đồng thời nâng cao nhận thức và trách nhiệm của mọi tầng lớp xã hội, nhất là thế hệ trẻ hôm nay và mai sau trong việc tiếp nối cha anh giữ vững chủ quyền biển đảo, một bộ phận lãnh thổ rộng lớn, quan trọng và giàu tài nguyên của Tổ quốc.

Theo giáo sư Trần Ngọc Thêm - ĐHQG TPHCM: “Vấn đề văn hóa biển được nêu ra trong Festival biển lần này là đúng lúc. Vì trong bối cảnh nguy cơ cạn kiệt tài nguyên đất liền trên toàn cầu, các quốc gia có điều kiện tiếp xúc với biển đều có chiến lược tích cực tận dụng và khai thác biển, mà chúng ta đến giờ vẫn chưa khai thác nguồn tài nguyên này bao nhiêu. Trong khi đó, chúng tai lại có quá nhiều lợi thế để phát triển kinh tế biển, cũng như một bề dày văn hóa biển để tạo động lực thúc đẩy kinh tế biển”.

ĐẾN THỰC TIỄN
Hiện nay, một số bảo tàng có trưng bày hiện vật liên quan đến văn hóa biển như Bảo tàng Đà Nẵng, Bảo tàng Quảng Ngãi chưa bật lên được tính chất biển của dải đất Nam Trung bộ. Có ý kiến cho rằng, “bảo tàng biển” mà nhiều người quen gọi ở Viện Hải dương học Nha Trang thực chất chỉ là bảo tàng sinh vật biển.
Theo tiến sĩ Trần Đức Anh Sơn - Phó viện trưởng Viện nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Đà Nẵng: Câu chuyện khi đến Bảo tàng Okinawa (Nhật Bản), người hướng dẫn tham quan của bảo tàng này đã mở đầu bài thuyết minh bằng một câu nói rất ấn tượng: “Một quốc gia biển phải có những bảo tàng về văn hóa biển. Bảo tàng Okinawa là một bảo tàng như thế. Và chúng tôi rất tự hào về nền văn hóa biển của vương quốc Ryukyu được trưng bày và bảo tồn trong bảo tàng này”. Bảo tàng Okinawa không phải là nơi duy nhất bảo lưu dấu vết văn hóa biển của người Ryukyu. Nơi đây còn có Bảo tàng Hải dương học và Bảo tàng Tàu thuyền, là nơi trưng bày tất cả những gì liên quan đến biển và cách thức người Ryukyu “sống chung” với biển. Ryukyu (Lưu Cầu) là tên gọi trước đây của quần đảo Okinawa, một vương quốc tồn tại độc lập với đế chế Nhật Bản.

Tại Việt Nam, là một quốc gia biển nhưng đến nay Việt Nam chưa có một bảo tàng biển đúng nghĩa nào. Nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Lợi trong tham luận “Về một bảo tàng văn hóa biển” đã cung cấp thông tin về thực trạng này khá chi tiết: “Trong số 138 bảo tàng trong cả nước, hiện không có bảo tàng văn hóa biển. Chỉ có phòng trưng bày “Lễ hội văn hóa truyền thống của ngư dân Nam Trung bộ” trong Bảo tàng Viện Hải dương học (Nha Trang) khai trương ngày 6-7-2007, trưng bày tín ngưỡng thờ cá Ông ở miền Trung. Nhà trưng bày đội Hoàng Sa Bắc Hải ở Lý Sơn (Quảng Ngãi) cũng chỉ có một số hiện vật liên quan đến việc khai thác Hoàng Sa dưới thời các chúa Nguyễn, vua Nguyễn. Đáng chú ý, trong số đó là mô hình chiếc ghe và những vật dụng như thẻ lệnh xuất hành, các vật dụng sinh hoạt trên ghe.

NHỮNG KIẾN NGHỊ
Theo tiến sĩ Trần Đức Anh Sơn - Phó viện trưởng Viện nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Đà Nẵng: Từ bao đời nay, biển đóng vai trò hết sức quan trọng trong đời sống KT-XH và văn hóa Việt Nam, biển mang lại nguồn sống và in đậm dấu ấn văn hóa trong cộng đồng người Việt... Hiện nay, biển và văn hóa biển có vai trò mũi nhọn trong lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa và đặc biệt là an ninh quốc phòng. Đảng và Nhà nước đang có chủ trương xây dựng Việt Nam thành quốc gia giàu mạnh từ biển, nhưng chúng ta chưa có một chính sách đặc dụng và hiệu quả trong việc xây dựng hình ảnh quốc gia biển cho đất nước. Những đầu tư trong thời gian vừa qua chỉ tập trung vốn, kỹ thuật cho khai thác biển, mà chưa chú ý đến việc xây dựng và bảo tồn một nền văn hóa biển, liên quan đến tri thức, ứng xử và tâm thế của người Việt đối với biển... Tiến sĩ Trần Đức Anh Sơn nhấn mạnh: cả nước chưa có bảo tàng nào về nghề đi biển và văn hóa biển của người Việt, đây là điều đáng tiếc! Để văn hóa biển mãi sống trong ký ức của mỗi người, không thể lưu giữ truyền thống văn hóa biển trong ký ức, mà còn phải lưu giữ nó trong các hệ thống bảo tàng. Vì muốn có một “vị thế đại dương” cho quốc gia, trước hết phải bảo tồn nền “văn hóa biển cận duyên” hiện hữu trong cộng đồng nhưng đang có nguy cơ mai một.

Việt Nam chúng ta có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế biển. Tuy nhiên từ trước đến nay vấn đề văn hóa biển đảo ít được quan tâm. Trong thực tế, văn hóa biển đảo đóng vai trò hết sức quan trọng trong đời sống cư dân ven biển, giúp cư dân có tâm lý vững vàng trong chinh phục biển, yên tâm bám biển... Vì thế, phát huy và bảo vệ những nét văn hóa biển cũng là giúp chúng ta những bước tiến vững chãi trên con đường phát triển kinh tế biển như được định hướng. Có lẽ chúng ta nên bắt đầu bằng những chính sách và cách thức mà người Nhật Bản và người Hàn Quốc đã thực hiện trong việc bảo tồn truyền thống văn hóa biển ở quốc gia của họ.