Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Duy Xuyên- một địa danh thuộc tỉnh Quảng Nam được biết đến không chỉ bởi đây là vùng đất có nghề tơ tằm, dệt lụa nổi tiếng của tỉnh Quảng Nam mà còn là địa phương có nhiều di tích lịch sử- văn hóa (44 di tích), trong đó nhiều di tích quý như: khu đền tháp Mỹ Sơn, hệ thống lăng mộ các bà Hoàng thời Chúa Nguyễn (Lăng mộ bà Đoàn Quý Phi, Lăng mộ Hiếu Văn hoàng hậu, Lăng mộ Ngọc Dung Công chúa)...Riêng Lăng mộ bà Đoàn Quý Phi đang bị xuống cấp nghiêm trọng, cần được quan tâm khôi phục, bảo vệ.

Lý lịch Lăng mộ bà Đoàn Quý Phi

Theo ông Mai Tấn Lực- Phó Trưởng phòng Văn hóa- Thông tin (VH-TT) huyện Duy Xuyên thì, khu Lăng mộ của bà Đoàn Quý Phi có không gian rộng, thoáng, chính diện Lăng về hướng Đông Nam giáp với bàu Kho, phía sau nối với nỗng Cụp. Vị trí này hội đủ sơn thủy và long mạch của vùng đồi, núi Chiêm Sơn. Đây là điều độc đáo mà Chúa hiền Nguyễn Phước Tần khi chọn đất để làm nơi an nghỉ nghìn thu cho hoàng hậu. Để đến nay, khu Lăng mộ này vẫn vừa mang dáng vẻ kỳ bí, thâm nghiêm trong khung cảnh của núi, đồi và bàu, cụp, vừa không kém phần hấp dẫn của một di tích lịch sử có bề dày về thời gian.

Về lai lịch của bà Đoàn Quý Phi, ông Lực cho biết: Bà Đoàn Quý Phi có tên thật là Đoàn Thị Ngọc sinh năm Tân Sửu – 1601. Bà là con thứ ba của ông Đoàn Công Nhạn- một hào trưởng ở làng Chiêm Sơn (sau được Chúa Nguyễn Phước Lan phong tước Thạch Quận công); gia đình chuyên nghề trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa. Sách Đại Nam liệt truyện tiền biên đã viết: “Năm 15 tuổi Bà hái dâu bên bãi, trông trăng mà hát. Bấy giờ Huy Tông Hoàng đế (tức Chúa sãi Nguyễn Phước Nguyên) đi chơi Quảng Nam, Công tử Phước Lan đi theo hộ giá. Đêm đáp thuyền chơi trăng, đỗ thuyền ở Điện Châu (bây giờ là An Phú Tây) câu cá, nghe tiếng hát lấy làm lạ, sai người đến hỏi, biết là con gái họ Đoàn, cho tiến cung hầu chúa ở tiềm để, được yêu chìu lắm”.

Công tử Nguyễn Phước Lan (1601 – 1648) và thôn nữ họ Đoàn đã bén duyên nhau từ đó. Hai năm sau 1617 họ kết duyên ở tuổi 17 và sống tại dinh trấn Thanh Chiêm. Sau khi trở thành phu nhân của phó tướng Nhân Lộc hầu Nguyễn Phước Lan, bà Đoàn Thị Ngọc đã hết lòng ủng hộ, khuyến khích nghề trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa ở các phủ Điện Bàn, Thăng Hoa…Nhờ đó mà nghề Tàm Tang ở đàng trong được mở mang vào đầu thế kỷ 17 và đã sản xuất được nhiều mặt hàng tơ lụa nổi tiếng như: đoạn the, gấm, vóc…bán trong nội địa và xuất khẩu ra nước ngoài qua thương cảng Hội An. Cũng từ đó, mà cảng thị Hội An đã trở thành một trung tâm trung chuyển của con đường tơ lụa quốc tế xuyên đại dương ở thế kỷ 17 – 18, nối liền Tây Âu với biển Đông.

Bà Đoàn Quý Phi và phó tướng Nhân Lộc hầu Nguyễn Phước Lan (sau là thế tử, rồi là Chúa Nguyễn Phước Lan) sinh được 3 công tử và 1 công chúa (thứ nhất là Nguyễn Phước Võ, thứ 2 là Nguyễn Phước Tần sau trở thành Thế tử, thứ 3 Nguyễn Phước Quỳnh và công chúa Nguyễn Phước Ngọc Dung). Trong những người con của Bà Đoàn Quí Phi, người xuất sắc nhất là Nguyễn Phước Tần đã kế tục một cách xứng đáng cơ nghiệp nhà Nguyễn và góp phần to lớn trong việc kiến thiết nước nhà.

Theo tài liệu hồ sơ lưu trữ của Phòng VH-TT huyện Duy Xuyên thì: Bà Đoàn Quí Phi mất ngày 17/5 năm Tân Sửu (tức ngày 12/7/1661), hưởng thọ 60 tuổi. Thể theo nguyện vọng của bà muốn được an giấc nghìn thu tại quê cha đất tổ. Chúa hiền Nguyễn Phước Tần đã đưa mẫu thân về an táng tại quê nhà. Lăng mộ bà Đoàn Quí Phi được tọa lạc ở gò Cốc Hùng, thuộc làng Chiêm Sơn, cách Lăng của nhạc mẫu Hoàng hậu Nguyễn Thị Giai (tức Mạc Thị Giai) khoảng hơn 500mét và cách lăng mộ của Công chúa Nguyễn Phước Ngọc Dung khoảng 700mét.

Sự xuống cấp của một di tích quý hiếm

Theo bà Lưu Thị Huyền Phương- Phó Trưởng phòng VT-TT huyện Duy Xuyên cho biết: Do nhận thức được ý nghĩa, tầm quan trọng của hệ thống các di tích trên địa bàn, thời gian qua ngành chức năng của huyện đã tham mưu với UBND huyện Duy Xuyên đề nghị tỉnh hỗ trợ, tạo điều kiện để trùng tu, bảo dưỡng và đưa vào khai thác, sử dụng, bước đầu nhiều di tích đã phát huy hiệu quả cả về mặt giáo dục truyền thống, văn hóa và cả về kinh tế (như khu di tích đền tháp Mỹ Sơn).

Tuy nhiên, bà Phương cũng thừa nhận, trong số 44 di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn huyện hiện nay thì hệ thống lăng mộ bà hoàng các chúa Nguyễn và một số di tích khác đang xuống cấp. Bà Phương khẳng định: " Lăng mộ của Hiếu Chiêu hoàng hậu Đoàn Thị Ngọc cùng với các lăng mộ của Hiếu Văn hoàng hậu, Ngọc Dung công chúa là những di tích lịch sử quí hiếm, là những khu lăng mộ cổ xưa nhất của thời các chúa Nguyễn còn lại trên đất Quảng Nam. Lưu giữ, bảo tồn các khu lăng mộ này không chỉ có ý nghĩa về mặt bảo tồn mô thức và kiến trúc lăng mộ cổ mà còn là nơi yên nghỉ của hoàng hậu và là mẹ của các chúa Nguyễn Phước Lan và Nguyễn Phước Tần. Đối với Quảng Nam, hai vị chúa này đã có công rất lớn trong việc mở cảng chiêu thương đối với cảng thị Hội An và mở cõi phương Nam. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, khu lăng mộ của bà Đoàn Quí Phi vẫn còn tương đối tốt. Trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, khu Lăng mộ này bị hư hỏng nặng bởi bom đạn và thời gian. Sau ngày quê hương hoàn toàn giải phóng, bà con trong gia tộc tộc Đoàn xã Duy Trinh phối hợp với tộc Nguyễn Phước xã Duy Sơn, huyện Duy Xuyên đã tiến hành làm vệ sinh môi trường và đốn hạ cây cối trong lăng mộ, phần mộ chí được trùng tu lại mới, do không có kiến thức về phục dựng cũng như kinh phí hạn hẹp nên các bảo thành dù đã bị hư hỏng nặng vẫn không trùng tu lại được".

Theo bà Nguyễn Thị Tuyết- Chuyên viên bảo tồn, bảo tàng Phòng VH-TTH huyện Duy Xuyên thì: Nhiều năm qua, trong khả năng của mình, huyện Duy Xuyên đã rất nỗ lực để bảo vệ các di tích. Riêng với Lăng mộ bà Đoàn Quý Phi, huyện đã lập hồ sơ đề nghị tỉnh công nhận, xếp hạng là di tỉnh (năm 2005) và tiến hành gắn bia di tích; Phòng VH-TT huyện phối hợp với Huyện đoàn, ngành Giáo dục huyện và Trường Trung học Cơ sở Phù Đổng bảo vệ khu Lăng mộ này. Trước đó, vào tháng 8/2001, một cuộc Hội thảo khoa học về “Thân thế và sự nghiệp bà Đoàn Quí Phi” nhân kỷ niệm 400 năm ngày sinh và 340 năm ngày mất của Hiếu Chiêu hoàng hậu người đã có nhiều đóng góp cho sự phồn thịnh và phát triển của quê hương với nghề tằm tơ ở thế kỷ 17 và lưu truyền mãi đến hôm nay, được nhân dân tôn vinh “Bà Chúa Tàm Tang xứ Quảng”. Hội thảo đã được các nhà khoa học đánh giá cao và Hội đồng của hai gia tộc Đoàn- Nguyễn Phước phấn khởi và vinh hạnh. Những bài tham luận, bài viết và những ý kiến của các nhà khoa học trong hội thảo được xuất bản thành cuốn sách rất giá trị: Bà Chúa Tàm Tang xứ Quảng". Bên cạnh đó, năm 2002, để tạo cảnh quan chung quanh khu lăng mộ bà Đoàn Quí Phi thêm sạch đẹp và làm hành lang rộng bảo vệ toàn bộ khu lăng mộ, địa phương đã xây một tường rào bảo vệ cao1,62m khá kiên cố bên ngoài với tổng kinh phí trên 200 triệu đồng. Đặc biệt, Trong những năm 2006-2007, huyện Duy Xuyên đã có tờ trình đề nghị quí cấp có thẩm quyền lập hồ sơ khoa học trình cấp trên xếp hạng di tích quốc gia cho di tích lịch sử này. Tháng 4/2008, Cục Di sản, Bảo tàng Quảng Nam đã tiến hành khảo sát, thỏa thuận cho lập hồ sơ xin xếp hạng di tích cấp quốc gia. Ngày 19 tháng 02 năm 2009, Cục Di sản văn hóa đã có công văn số 116/DSVH-DT chấp thuận hồ sơ trích ngang của di tích Lăng mộ bà Đoàn Quý Phi đã đáp ứng tiêu chí lập hồ sơ khoa học trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xét duyệt di tích quốc gia. Trung tâm quản lý - Di tích và Danh thắng Quảng Nam thống nhất chủ trương và tạo điều kiện giúp đỡ huyện Duy Xuyên trong quá trình lập hồ sơ.

Tuy nhiên, thực tế đến nay, khi mà khu Lăng mộ bà Đoàn Quý Phi đang chờ để được công nhận, xếp hạng di tích cấp quốc gia thì bản thân nó đang bị xuống cấp một cách nghiêm trọng từng ngày, bởi những tác động của thiên nhiên (bão, lụt, mưa, nắng...) và cả những tác động của con người và động vật chăn nuôi của nhân dân trong khu vực. Trước thực trạng đó, ông Mai Tấn Lực- Phó trưởng Phòng VH-TT huyện Duy Xuyên bức xúc "Khu Lăng mộ này đã xuống cấp khá nặng, cần có giải pháp để "cứu" nó. Thế nhưng, với điều kiện của huyện hiện nay chúng tôi đành bó tay vì không đủ kinh phí và năng lực để trùng tu, bảo dưỡng. Chúng tôi mong muốn cấp trên và các tổ chức, cá nhân quan tâm; nên chăng là có sự đầu tư, hỗ trợ bằng một dự án khả thi để trùng tu, phục dựng đúng nguyên bản, đồng thời Trung ương cũng sớm vào cuộc, trước mắt là sớm xem xét để có thể công nhận đây là một di tích cấp quốc gia, trên cơ sở đó có kinh phí đầu tư, trùng tu bảo vệ"../

Các từ khóa theo tin: