Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Theo Hồ sơ di tích khảo cổ học và thắng cảnh Động Tiên do Bảo tàng Hòa Bình (Sở VH-TT Hòa Bình, cũ) cung cấp, từ đầu năm 1988, các nhà khoa học của Viện Khảo cổ học Việt Nam, Sở VHTT Hà Sơn Bình đã phát hiện ở núi Tiên (xã Phú Lão, Lạc Thủy, Hòa Bình) một di chỉ văn hóa tiên tiến thời Cánh tân.

Theo đánh giá của các chuyên gia, di chỉ này hàm chứa không ít giá trị độc đáo với nhiều xương, răng động vật hóa thạch bám dầy đặc vách đá. Do phong hóa của đá vôi, nhũ đá đã tạo ra những hình tượng tuyệt đẹp trong động như đàn rồng ấp trứng, bầu sữa mẹ, rùa cạn, rùa bơi trên mặt nước và những cánh buồm trong vịnh Hạ Long cạn.

Cũng theo Hồ sơ khảo tả, hang Chùa Tiên có địa thế đẹp, bước vào cửa hang có một cột trầm tích màu vàng được nối từ mặt đất, từ trên xuống mặt bằng cửa hang, cột trầm tích mầu, chỗ nhỏ nhất có chu vi đo được chỉ còn 70 cm. Trên trần hang được phát hiện có nhiều mảnh đá đẹp, có hàm răng của nhím rừng, xương sống, răng nanh nhím và cả những bộ xương của loài vật gặm nhấm cổ...

Động Tiên cũng trở thành danh lam kỳ thú thu hút du khách với những nhũ đá được tạo nên qua hàng vạn năm từ những giọt nước ở trần hang. Nơi đây đã sớm được nhìn như một bức tranh thiên nhiên với những hình tượng tạo hoá rất gần với đời sống tinh thần của con người.

Thế nhưng, Động Tiên ngày hôm nay đang bị sự vô ý thức của con người làm biến dạng đến không thể nhận ra.

Tìm về di tích này, đập vào mắt chúng tôi thay vì những giá trị cảnh quan là một không gian sặc sụa khói hương. Có đến bốn ban thờ, trong đó có những ban thờ “mới toanh” được ốp lát gạch đá sáng bóng đã được “cài” vào trong di tích. Án ngữ ngay lối lên trên Động là ban thờ Mẫu, bên trong có tới ba ban thờ khác được lập khá hoành tráng. Chưa kể khắp nơi trong Động, kế bên những hình thù ký thú, đẹp đẽ của nhũ đá thiên nhiên là rất nhiều những bát hương, ban thờ nhỏ, đĩa “đựng” tiền giọt dầu...

Không hiểu vì lý do gì mà trong động còn lập hẳn một ban thờ riêng một nhân vật được “chú thích” là con cầu tự tại Chùa Mẹ Chùa Tiên, người đầu tiên khai mở xây dựng chùa mẹ Chùa Tiên năm 1971?

Khá ngạc nhiên nhưng khi được hỏi những ban thờ trong Động có từ bao giờ, được lập nên để thờ những ai... thì chúng tôi nhận được những cái lắc đầu từ chính các lãnh đạo địa phương.

Trao đổi với chúng tôi, một vị lãnh đạo trong UBND xã Phú Lão thừa nhận, việc xuất hiện quá nhiều ban bệ thờ sai lệch với hồ sơ khảo tả của di tích khảo cổ học Động Tiên đã và đang phá vỡ cảnh quan, không gian độc đáo của di tích đã được xếp hạng cấp quốc gia này. Các ban thờ án ngữ, khói hương nghi ngút thậm chí còn làm cho các giá trị tự nhiên, những hạt sương phía trên các nhũ đá bị phá huỷ, nhiều giá trị độc đáo khác mà thiên nhiên ưu đãi ban tặng cũng bị biến dạng.

Ông Hoàng Mạnh Khoẻ (Trưởng Phòng VHTT huyện Lạc Thuỷ) cũng thừa nhận, việc xuất hiện quá nhiều ban thờ tại di tích khảo cổ học Động Tiên là những sai sót của chính quyền địa phương trong công tác quản lý. Người dân nặng về mục tiêu kiếm lợi nhuận, nhiều người đã bất chấp cả những quy định của pháp luật về khoanh vùng bảo vệ đối với di tích quốc gia để tự lập nên những ban thờ, thu tiền giọt dầu và công đức của du khách thập phương.

Cũng theo ông Hoàng Mạnh Khoẻ, di tích Động Tiên hiện nay đã “thoáng” hơn nhiều so với trước. Chính quyền địa phương đã nhắc nhở và dẹp bớt một số ban thờ, bố trí lò hoá vàng thuận tiện cho du khách...

Mặc dù vậy, theo quan sát của chúng tôi, nếu chính quyền địa phương kiên quyết và có những biện pháp mạnh thì hẳn sẽ không có những hiện tượng xâm phạm và huỷ hoại di tích ngang nhiên diễn ra thường ngày như vậy.

Cũng theo quan sát, những giá trị độc đáo tại di tích Động Tiên như cột trầm tích màu vàng phía trước cửa hang hay các hình thù được tạo nên từ thạch nhũ đã không được bảo vệ, giữ gìn với bất cứ một biện pháp nào.

Điều đáng nói nữa là mặc dù du khách thập phương đến di tích này khá đông, đặc biệt trong ba tháng lễ hội đầu năm nhưng không mấy ai biết Động Tiên là một di chỉ khảo cổ đã được xếp hạng di tích quốc gia, là khu vực được khoanh vùng cần được bảo vệ nghiêm ngặt, là di sản bất khả xâm phạm. Được công nhận từ năm 1989 nhưng đã hơn 20 năm, chính quyền địa phương dường như còn chưa nghĩ đến việc lập một tấm biển giới thiệu những giá trị của di tích đặc biệt quan trọng này cho du khách thập phương!?

Lý giải điều này, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Hoà Bình, bà Nguyễn Thị Thi cho biết, năm 1995, di tích Động Tiên đã một lần được tu bổ từ nguồn vốn chống xuống cấp của Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hoá nhưng khiếm khuyết của việc tu bổ khi đó là đã không đặt vấn đề cần có một tấm biển giới thiệu về các giá trị của di tích. Trong khi đó, Bảo tàng hàng năm với nguồn vốn hạn hẹp không thể có kinh phí để tu bổ lại, hay đơn giản chỉ là để xây dựng cho di tích quốc gia này một tấm bia “trích ngang” lý lịch (!).

Cũng theo bà Thi, việc lập và đưa quá nhiều ban thờ mới tại quần thể di tích xã Phú Lão, trong đó có Động Tiên đã diễn ra liên tục từ năm 2005 trở lại đây. Trước thực tế này Bảo tàng tỉnh Hoà Bình đã nhiều lần có ý kiến đề nghị chính quyền địa phương hạn chế và có biện pháp mạnh nhằm kiên quyết xử lý những hiện tượng phản cảm đang ngang nhiên huỷ hoại và phá vỡ cảnh quan di tích này. Tuy nhiên bởi có nhiều lý do khách quan nên thực tế qua nhiều năm… vẫn vậy.

An Bình