Quần thể Di tích lịch sử quốc gia Tây Sơn Thượng đạo thuộc vùng rừng núi An Khê, thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai. Đây là một tài sản vô giá của quốc gia, thế nhưng hiện nay di tích này đang bị xuống cấp nghiêm trọng.
Quần thể Di tích lịch sử quốc gia Tây Sơn Thượng đạo thuộc vùng rừng núi An Khê, thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai. Đây là một tài sản vô giá của quốc gia, thế nhưng hiện nay di tích này đang bị xuống cấp nghiêm trọng.
Quần thể Di tích Tây Sơn Thượng đạo - nơi ghi dấu cuộc khởi nghĩa của người Anh hùng áo vải Quang Trung - Nguyễn Huệ bao gồm: An Khê đình, Gò Chợ, hòn đá ông Bình, hòn đá ông Nhạc, vườn mít – cánh đồng Cô Hầu, kho tiền – nền nhà ông Nhạc.
Cuộc khởi nghĩa nông dân vĩ đại do anh em họ Nguyễn lãnh đạo bùng nổ năm 1771. Vùng núi rừng An Khê của Gia Lai trở thành căn cứ đầu tiên của cuộc khởi nghĩa. Chính từ căn cứ Tây Sơn Thượng đạo ở An Khê, đại quân của cuộc khởi nghĩa đã tràn xuống đồng bằng cùng nhân dân cả nước làm nên chiến thắng Đống Đa lẫy lừng, quét sạch 29 vạn quân xâm lược Mãn Thanh, giành lại độc lập cho tổ quốc. Đây là một trong những mốc son chói lọi nhất trong lịch sử truyền thống đấu tranh yêu nước của nhân dân các dân tộc Gia Lai.
Các anh em nhà Tây Sơn mà tiêu biểu là Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ đã lập được mối quan hệ anh em giữa người Kinh và người Thượng, tập hợp được các dân tộc Bắc Tây Nguyên ở vùng Tây Sơn Thượng đạo như người Ba Na, Gia Rai vào cuộc đấu tranh thống nhất đất nước.
Theo những tài liệu và dấu tích còn lưu lại, có thể phác họa di tích Tây Sơn thượng đạo gồm 3 vòng, tập trung chủ yếu tại thị xã An Khê ngày nay. Thôn An Lũy là vòng phòng thủ trung tâm, nơi đóng chỉ huy sở của nghĩa quân, nơi tập trung binh lính, sinh hoạt ăn ở và rèn binh, tập trận. Chỉ huy sở được xây dựng rất kiên cố gồm An Khê đình (đình Trong) và An Khê trường (đình Ngoài), xung quanh được bao bọc bằng thành cao, lũy dày. Vòng phòng thủ thứ hai là 4 chốt quân: chốt An Tân, An Phú, An Xuyên và An Phong. Những chốt quân này làm nhiệm vụ phòng ngự từ xa, thông tin liên lạc để giữ đình, đồng thời là điểm hỗ trợ khi có sự biến trong lũy và là nơi để binh lính trong lũy tiến hoặc rút quân. Vòng ngoài gồm 3 điểm là núi ông Bình (tên gọi khác của Nguyễn Huệ), núi ông Nhạc (Nguyễn Nhạc) và gò Kho (gò đất cao nằm phía dưới núi ông Bình, ông Nhạc) canh giữ đường đèo An Khê, đề phòng sự tấn công của quân đội nhà Nguyễn từ phía hạ đạo lên.
Ngày 14/6/1991, quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ VH,TT&DL) cấp bằng di tích lịch sử văn hóa. Hiện nay, quần thể di tích này đang bị xuống cấp trầm trọng. An Khê đình và An Khê trường nằm ngay trung tâm thị xã An Khê nhưng do thiếu sự quan tâm chăm sóc nên nhiều hạng mục bị hư hỏng nặng, đồ dùng tế lễ bị mất mát… Di tích các chốt quân bị đổ nát, cây cỏ mọc um tùm (ngoại trừ chốt An Phú nằm giữa khu dân cư). Các di tích khác gắn với thời kỳ Tây Sơn khởi nghiệp cũng mất dần theo thời gian: Cánh đồng Cô Hầu biến dạng vì người dân lấy đất canh tác, vườn cam chỉ còn vài cây; nền nhà ông Nhạc cũng thành phế tích…
K.A