Bảo tàng Quảng Trị (số 6 Nguyễn Huệ, thị xã Đông Hà) với kinh phí đầu tư 32 tỷ đồng vừa chính thức khánh thành đi vào hoạt động với sự “góp mặt” phong phú và ấn tượng của 10.000 hiện vật lịch sử.
Bảo tàng Quảng Trị (số 6 Nguyễn Huệ, thị xã Đông Hà) với kinh phí đầu tư 32 tỷ đồng vừa chính thức khánh thành đi vào hoạt động với sự “góp mặt” phong phú và ấn tượng của 10.000 hiện vật lịch sử.
Đặc biệt lần đầu tiên, nơi đây trưng bày 10 bảo vật quốc gia chứa đựng những giá trị độc đáo về văn hoá, lịch sử và khoa học mà theo đánh giá của giới nghiên cứu thì những bảo vật này cực kỳ quý hiếm.
Ngoài những giá trị văn hoá - lịch sử - khoa học tiêu biểu mang tầm quốc gia, đáng trân trọng là 8 trong 10 bảo vật đều được người dân Quảng Trị tự nguyện tặng cho cơ quan chuyên môn.
Kỳ 1:Độc đáo phù điêu lá nhĩ, tượng tròn
Theo Thạc sĩ Lê Đức Thọ - Phó Giám đốc Bảo tàng Quảng Trị, trong 10 bảo vật quốc gia này, bảo vật có niên đại sớm nhất là 2.500 năm, muộn nhất gần 300 năm. Dưới đây là 5 bảo vật mang phong cách kiến trúc Chăm.
Hai bức phù điêu ở Trà Liên
Đầu tiên là bức Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 1, có niên đại từ nửa cuối thế kỷ IX. Bức phù điêu làm bằng đá sa phiến thạch có chiều cao 1,21m, dày 20cm, đường kính đáy 1,54m được đóng trong khung hình vòm khoét lõm sâu 10 cm. Mảng phù điêu chiếm hơn 2/3 bề mặt. Nội dung phù điêu chạm hình thần mặt trời Surya và hai trợ thủ.
 |  |
| Bức Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 1 | Bức Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 2 |
Thần Surya đứng giữa, đầu đội một Kirita - mukuta hai tầng gần giống mũ của thần Vinsu, toàn thân khoác áo dài kẻ sọc dày. Khuôn mặt nghiêm nghị, lông mày rậm, mũi cao, miệng rộng, hai tai đeo đồ trang sức to nặng, hai tay cầm búp sen giơ lên cao. Hai trợ thủ ngồi hai bên, phía dưới chân của thần, mỗi vị cầm một cái trượng trên tay, khuôn mặt tươi tắn, miệng rộng, môi dày. Bên dưới phù điêu có hình 7 đầu ngựa tượng trưng cho 7 ngày.
Bức Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 2 có niên đại từ nửa cuối thế kỷ X, cao 1,2m, rộng 2,1m. Toàn bộ nội dung của bức phù điêu thể hiện ở ba mảng. Hai mảng chính thể hiện bởi hai tượng thần Si Va và U Ma được chạm nổi trong hai khung hình bán nguyệt, một mảng phụ thể hiện hình tượng cây vũ trụ với kỹ thuật chạm chìm nằm ở phía trên đầu, giữa hai mảng chính.
Thần Si Va ngồi trên một chiếc bệ, dáng thư thái, miệng hé cười, hai cánh mũi nở. Tay trái thả lỏng uốn theo thân và đùi, tay phải gác nhẹ lên đầu gối phải, bàn tay nắm chuỗi hạt (9 hạt). Hình tượng U Ma ngồi trên bệ cao, nửa thân trên để trần lộ ra hai bầu vú căng tròn, hai cánh tay thon thả, ở cánh tay và cổ tay có đeo vòng trang sức.
Khuôn mặt hiền từ, đôn hậu, cổ cao ba ngấn, tai dài chấm vai... Bức phù điêu mang hình bán nguyệt, làm bằng đá sa thạch. Bức phù điêu này, cũng giống như bức Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 1, thể hiện một phong cách độc đáo trong nghệ thuật điêu khắc Chăm.
Pho tượng tròn U ma Dương Lệ...
 |
| Pho tượng tròn U ma Dương Lệ |
Tượng U ma Dương Lệ có hình tròn, cao 0,65 m, được làm bằng đá sa thạch, hạt mịn, màu nâu sẫm, tạc ở tư thế nữ thần đang tọa trên bệ đài. Hai chân nữ thần đặt chéo lên nhau, hai tay đặt ở phần đùi chân trong tư thế thiền định.
Vầng trán rộng, nét mặt bầu bĩnh, cân đối, dịu dàng. Đôi tai dài, được chạm tỉa công phu tỉ mẩn, môi trên mỏng, môi dưới dày, khóe miệng hở. Đầu đội mũ kiểu chóp trơn. Phần thân không có trang phục. Hai bầu vú căng tròn nhô ra phía trước, đôi chân thon thả. Đây là biểu tượng của thần U Ma, vợ hay chính là hoá thân của nữ thần Si Va.
Tượng U Ma có niên đại cuối thế kỷ IX đầu thế kỷ X. Giáo sư Lương Ninh ở Viện Khảo cổ học Việt Nam khi nghiên cứu pho tượng này đã nhận xét: “Đây có thể là pho tượng tròn vào loại đẹp nhất của nghệ thuật Chăm!”.
Trong nhóm bảo vật mang phong cách kiến trúc Chăm còn có hai pho tượng bò thần Nanđin Kim Đâu và Quảng Điền. Bò thần Kim Đâu có niên đại từ thế kỷ X, hiện trạng còn khá nguyên vẹn. Tượng bò cao 0,6m x 0,35m được đặt trên bệ cao 0,46 x 0,29m bằng đá sa thạch. Xung quanh bệ là dải hoa văn hình cánh sen.
 |
| Tượng bò thần Nanđin Kim Đâu |
Bò nằm ở tư thế thoải mái trên bệ, hai chân trước gập về phía sau, hai chân sau gập về phía trước, đầu ngẩng cao, hai mắt mở to làm nổi rõ con ngươi, hai vành mi được chạm khá chi tiết. Trán bò khắc nổi hoa văn hình thoi. Dưới cằm là cái yếm khắc chìm ba vòng. U bò cao gần ngang với đầu. Cặp đùi nổi rõ trên thân. Bụng bò thon, đuôi dài. Bò Nanđin là vật cưỡi của thần Si Va và nữ thần Paravati.
Còn tượng bò thần Nanđin Quảng Điền có chiều cao của thân bò 0,52 cm x 0,34 cm. Niên đại của bò thần khoảng cuối thế kỷ IX đầu thế kỷ X. Tổng thể tượng bò được chạm liền với bệ đá sa thạch, dưới dạng tượng tròn.
Bò nằm trong tư thế phủ phục, đầu hơi cúi xuống, mắt nhắm nghiền, trán khắc nổi hoa văn hình thoi. Bụng thon, mông tròn, u nổi cao, cổ phệ, dưới cổ là một chiếc bờm, trên cổ có 3 đường ngấn rất rõ. Đuôi dài nổi trên mông luồn qua khuỷu đùi, vắt chéo trên chân rất mềm mại.
(Còn nữa)
Hữu Thành – Thúy Hằng