Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Việc người dân phát hiện và âm thầm trục vớt thuyền độc mộc cổ dưới lòng sông Đà Rằng (khu vực xã Bình Ngọc, TP Tuy Hòa, Phú Yên) đang được dư luận đặc biệt chú ý, nhất là khi cơ quan chức năng phải "mướt mồ hôi" để thương thuyết đưa về bảo tàng.

Đội khảo cổ chân trần

Nghề chính là thợ mộc, rảnh rỗi đi soi cá kiếm thêm thức ăn tươi cho gia đình nhưng hơn 10 ngày qua, ông Lê Văn Thương (43 tuổi, ở thôn Ngọc Lãng, xã Bình Ngọc, TP Tuy Hòa) bỗng trở thành một... nhà khảo cổ nổi tiếng! Số là khoảng tháng 4.2007, trong một lần đi soi cá, ông Thương bỗng thấy một vật cứng khá lớn cộm dưới chân. Máu tò mò nổi lên, ông dùng tay moi rà thêm thì thấy có hình dáng cong dài như chiếc thuyền. Vốn là bộ đội chiến trường Campuchia (1984-1987), từng thấy người dân bơi thuyền độc mộc nên ông Thương đồ rằng là... đích thị chú mày! Nhưng khu vực sông này xưa nay làm gì có chuyện... độc mộc; thế là... đồ cổ rồi còn gì?

Phần thuyền độc mộc còn lại vừa được đưa lên bờ ảnh: Hùng Phiên

Và bắt đầu từ đấy là những ngày trăn trở mất ăn mất ngủ của ông Thương. Không thể giữ kín mãi một mình, ông đem ra bàn với mấy người bạn nhậu về hướng xử lý "món" độc mộc. Sau nhiều lần "hội nghị" không có hướng ra, rồi công ăn việc làm cứ liên tiếp túi bụi nên chiếc thuyền độc mộc vẫn yên vị dưới sông. Thế nhưng trong lòng ông Thương luôn như có lửa đốt, ông dò thăm hỏi han, mua sách báo liên quan đến sử sách, khảo cổ để đọc; hình như ông cũng biết đến cả internet! Càng "nghiên cứu khảo cổ", ông Thương càng nóng ruột, thế là ông lại họp nhóm chiến hữu để quyết định phải bắt tay khai quật. Đang mùa khô, nhóm bạn ông Thương thì người làm thợ hồ, người cơ khí, làm rau,... nên công việc luôn dồn dập, đành phải quyết định nghỉ trọn một ngày để làm... khoa học.

Sau khi nhờ thầy coi chọn, ngày "đẹp trời" ấy là 29 tháng 6 (âm lịch), tức 31.7.2008. Âm thầm đến mức vợ con cũng tưởng là đi làm thợ như ngày bình thường nhưng cả nhóm khoảng mười người tiến ra giữa lòng sông Đà Rằng. Mặc dù là dân sông nước nhưng công việc "khảo cổ" lần này không hề đơn giản chút nào. Loay hoay đến nửa đêm họ mới đưa được... nửa chiếc thuyền lên bờ.

Căng thẳng "từng tập"

Ngày 8.8, cán bộ Bảo tàng Phú Yên đến tận nhà ông Thương để xem hiện vật. Nhận định thận trọng ban đầu của Bảo tàng Phú Yên: chiếc thuyền là hiện vật rất có giá trị để nghiên cứu những vấn đề liên quan đến lịch sử, văn hóa vùng đất Nam Trung Bộ.

Sáng 13.8, đoàn cán bộ Sở VH-TT-DL Phú Yên do Giám đốc Trần Quang Nhất dẫn đầu đã có mặt tại xã Bình Ngọc để bàn vụ chiếc thuyền. Bên chén trà, ông Thương than thở: "Nhiều người đến coi quá, mệt mỏi. Tui cũng hiểu biết "khảo cổ" nên mấy lần định lấy cưa, đục, thử một chỗ để xem là gỗ gì nhưng lại thôi". Các cán bộ văn hóa đã chân tình cảm ơn công phát hiện, bảo quản của ông Thương và những người bạn; phân tích những thiệt, hơn và vận động tạo điều kiện để Bảo tàng Phú Yên tiếp quản nghiên cứu. Thế nhưng ông Thương một mực từ chối với lý do số tiền bồi dưỡng quá ít.

Chiều cùng ngày, Sở VH-TT-DL Phú Yên và chính quyền, các đoàn thể xã Bình Ngọc tổ chức họp để tìm hướng thuyết phục người dân giao nộp chiếc thuyền cho Nhà nước để phục vụ công tác nghiên cứu. Đột ngột, đang giữa cuộc họp thì nhận được tin nhóm "khảo cổ" tiếp tục ra hiện trường để lặn, đào tìm phần còn lại của chiếc thuyền nên cuộc họp đành phải tạm hoãn.

Đến 18 giờ 30, cuộc họp "thuyền độc mộc" lại tiếp diễn tại UBND xã và sau khi hội ý nhanh, lãnh đạo Sở VH-TT-DL Phú Yên đã quyết định chấp nhận mức hỗ trợ 13 triệu đồng cho nhóm ông Thương. Và lúc 21 giờ 30 cùng ngày, một phần chiếc thuyền đã được chuyển về Bảo tàng Phú Yên.

13 giờ ngày 15.8, nhóm công tác của Bảo tàng Phú Yên trở lại xã Bình Ngọc và cùng với nhóm hơn 10 người dân (phần lớn là "đội khảo cổ" đợt 1) theo bè ra dòng Đà Rằng trong cái nắng chói chang, tiếp tục "tập 2" của câu chuyện. Sau khi xác định lại vị trí thuyền nằm phía hạ lưu nhịp thứ 7 cầu Đà Rằng, cách bờ bắc sông 300m, máy hút cát bắt đầu đưa xuống hoạt động. Đoạn thuyền còn lại nằm sâu dưới nước nên việc trục vớt cũng khó khăn không kém "đoạn ban đầu", một thành viên cho biết. "Đội khảo cổ" không chuyên đã phải vừa hút cát, vừa lặn dò moi liên tục, đến gần 16 giờ mới đưa được phần thuyền còn lại lên bè. Thế nhưng khi chuyển vào bờ thì bè lại bị mắc cạn do nước Đà Rằng xuống thấp, những người kéo bè đều mệt mỏi rã rời. Loay hoay hàng tiếng đồng hồ giữa dòng, cuối cùng lãnh đạo Bảo tàng Phú Yên quyết định neo bè lại, dùng đò máy chở người và phần thuyền độc mộc vào bờ.

Phần còn lại của chiếc thuyền này dài 3m, rộng 0,4m. Như vậy, toàn bộ chiếc thuyền dài hơn 11m.