Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Bảo quản - trưng bày: điệp khúc thiếu kinh phí!

Khá nhiều tác phẩm nổi tiếng của mỹ thuật nước nhà được trưng bày trong BTMTVN cũng là như vậy. Có 1.001 lý do để giải thích tại sao BTMTVN không có trong tay tất cả tác phẩm gốc của các danh họa Việt Nam. Nhưng vấn đề đáng nói nhất ở đây chính là việc người ta đang trưng bày khá nhiều bản sao, ấy vậy mà không hề nói rõ với công chúng rằng đó là những bản sao bằng cách ghi chú bên cạnh tác phẩm, chẳng hạn.

Em Thúy - tác phẩm của danh họa Trần Văn Cẩn - một trong số ít bức tranh được chú ý phục chế và phục chế tương đối thành công (từ trái sang: tác phẩm trước và sau khi phục chế)

Chưa hết chuyện. Đã từng có những thời kỳ người ta sẵn sàng mang bất cứ tác phẩm nào từ bảo tàng đi tới bất cứ đâu để triển lãm nếu có yêu cầu. Nhiều tác phẩm mỹ thuật đã bị "ốm", thậm chí "qua đời" vì sự dịch chuyển môi trường vô tội vạ này. Bây giờ điều đó đã được cải thiện hơn: người ta phải "khám" cho tác phẩm xem chúng có đủ "sức khỏe" để "đi" hay không (dù không phải bao giờ việc thăm khám này cũng cho kết quả chính xác).

Thế nhưng tác phẩm mỹ thuật - dù chúng thuộc chất liệu sơn mài, sơn dầu, lụa, hay giấy... - hiện vẫn đang được "trói chung một rọ” tại BTMTVN, nghĩa là được trưng bày trong cùng một điều kiện về nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, gây nguy hại cho tác phẩm. Lấy ví dụ: tranh sơn mài thường được làm ở chế độ thừa nước, nên khi trưng bày tốt nhất là ở môi trường có độ ẩm ổn định 55-60%, nhưng đó lại là độ ẩm mang nấm mốc đến cho tranh sơn dầu, lụa, giấy.

Giải pháp dễ nhìn ra trong chuyện này là với mỗi loại tác phẩm thuộc một loại chất liệu đặc thù, nên cần phải có một không gian trưng bày riêng cho nó. Chừng như ai cũng biết thế. Tuy vậy vẫn chẳng có gì thay đổi trong bấy nhiêu năm qua. Hỏi thì những người có trách nhiệm ở BTMTVN trả lời - một câu trả lời nghe rất quen tai: chưa/không có điều kiện kinh phí thực hiện.

Chữa bệnh cho tranh: thiếu người, thiếu máy, thiếu... nhận thức

Có cả trăm nguyên nhân dẫn đến hư hỏng không tránh khỏi của tác phẩm mỹ thuật. Vì thế mới cần đến nghề phục chế, và đặc biệt là cần đối với BTMTVN - trung tâm lưu giữ tác phẩm mỹ thuật lớn nhất trên cả nước. Thế nhưng xem ra công việc phục chế ở đây còn lâu mới đáp ứng được nhu cầu thực tế. Tại sao vậy?

Thứ nhất, thiếu sự đầu tư về con người và trang thiết bị. Khắp cả nước, từ xưa đến nay, có đốt đuốc đi tìm cũng không thấy ở đâu có một cơ sở đào tạo nghề này. Phải cử người sang nước ngoài học. Sự thật thì BTMTVN cũng đã cử một số người đi học nghề chữa bệnh cho tranh. Nhưng con số ấy là rất ít.

Đã vậy, trong số rất ít ấy lại có một vài vị khi sang đến nơi bỗng quay ngoắt ra học sáng tác. Còn lại, những người thành tài trở về cũng chỉ hoạt động chuyên môn trong một thời gian ngắn, sau đó được cất nhắc lên làm... quản lý! Vậy là thiếu chuyên gia vẫn hoàn thiếu chuyên gia, và việc phục chế tác phẩm mỹ thuật cho đến cùng vẫn dựa chủ yếu vào một thứ kinh nghiệm chủ nghĩa mù mờ.

Trang thiết bị dùng cho việc phục chế cũng rất thiếu. Máy chụp cắt lớp chẳng hạn, nó sẽ giúp các chuyên gia biết một thông tin rất quan trọng là tác phẩm có bao nhiêu lớp màu hoặc lớp sơn - máy ấy chỉ nằm trong mơ ước của những người làm nghề mà thôi. (Trong bối cảnh như vậy nếu có ai đó băn khoăn rằng không khéo chữa bệnh cho tranh lại trở thành... đổ thêm bệnh cho tranh, thì hẳn đó không phải là một nỗi băn khoăn thái quá).

Thứ hai, và có lẽ đây mới là cái thiếu phiền phức nhất, thiếu một nhận thức đúng về nghề phục chế tác phẩm mỹ thuật. Phục chế là công việc không "nặng đồng cân" trong con mắt giới mỹ thuật nói chung. Vì thế người được cử sang nước ngoài học phục chế - như đã nói ở trên - mới quay ngoắt ra học sáng tác. Vì thế sinh viên mỹ thuật khi ra trường, nếu có về trung tâm phục chế của BTMTVN cũng chỉ coi đó như chỗ trú chân tạm thời, hễ có dịp thuận lợi là... "giã từ vũ khí”.

Chẳng có gì khó hiểu. Phục chế vốn đã không... oai, lại kém hẳn bề tiền nong so với sáng tác. Cứ nhìn vào đời sống của những người đang làm phục chế tại BTMTVN thì rõ. Họ rất chật vật để có thể sống nổi với mức lương trung bình 1,2-1,5 triệu đồng/tháng. Có người cho biết cứ hôm nào tiếp xúc với tranh để tẩy nấm mốc hoặc làm sạch bụi (bằng hóa chất) là hôm đó có vấn đề về đường hô hấp, mệt bã người khi về nhà. Vậy mà tiền lao động độc hại của họ cũng chỉ là vài chục nghìn đồng một tháng!

hiên hạ hay lớn tiếng kêu gọi lòng yêu nghề, điều đó đúng; nhưng với mức thu nhập héo hắt như thế này, những người làm công việc phục chế tác phẩm mỹ thuật có lẽ phải vô tư lắm mới yêu được nghề. Vậy cái nút thắt của câu chuyện là ở đâu? Đem vấn đề này thắc mắc với những người có trách nhiệm ở BTMTVN, chợt nhận thấy một tảng đá to lù lù: cơ chế. Cơ chế nó thế, chúng tôi biết làm thế nào?

Cả một khối tài sản quốc gia đang lên tiếng kêu cứu, nhưng công việc cứu hộ tới giờ phút này lại vẫn cứ giậm chân trong tình trạng... loay hoay!

LƯU AN