Năm 2026 là năm có ý nghĩa đặc biệt đối với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bởi đánh dấu tròn 80 năm kể từ ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh lần đầu tiên đến thăm Bảo tàng. Ngày 9/2/1946, Bác đã đến dự khai mạc Triển lãm “Những tài liệu lịch sử của văn hóa Việt Nam”, tổ chức tại Quốc gia Bảo tàng Viện (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia).
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia được thành lập ngày 26 tháng 9 năm 2011, theo Quyết định số 1674/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ trên cơ sở sáp nhập Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Bảo tàng Cách mạng Việt Nam - hai bảo tàng quốc gia hàng đầu với bề dày truyền thống và có đóng góp to lớn trong sự nghiệp gìn giữ, bảo tồn, phát huy di sản dân tộc; giáo dục, nuôi dưỡng lòng yêu nước, tự hào dân tộc cho các thế hệ; cũng như công cuộc đấu tranh thống nhất đất nước, xây dựng, bảo vệ Tổ quốc VNXHCN.
Khác với tất cả các bảo tàng khác trên cả nước, với vai trò, vị trí quan trọng của mình, Bảo tàng luôn nhận được sự quan tâm, tới thăm, làm việc, chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh (Người đã trực tiếp chỉ đạo thành lập và tới thăm 7 lần). Vì thế, đối với các thế hệ cán bộ Bảo tàng, không chỉ là ghi nhớ những công lao to lớn của Người đối với sự nghiệp cách mạng, bảo vệ, dựng xây đất nước của Đảng, dân tộc ta mà còn là sự biết ơn, xúc động và tự hào vì đã được nhiều lần đón Bác, được nghe Bác nói chuyện, Bác chỉ dẫn những kiến thức về chuyên môn, nghiệp vụ bảo tàng, cũng như sự chuẩn xác khi truyền tải nội dung lịch sử được trưng bày tới công chúng. Những hình ảnh của Người chụp chung với cán bộ nhân viên của cơ quan, chụp khi Người đang chăm chú xem nội dung trưng bày, chụp khi người trao đổi thân tình với chuyên gia Liên Xô sang giúp Việt Nam xây dựng Bảo tàng, những bút tích Người để lại trong sổ vàng ghi cảm tưởng… đã trở thành những kỷ vật vô giá, là những ký ức không bao giờ phai về mỗi lần Bác đến thăm Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Chủ tịch Hồ Chí Minh với công tác bảo tồn, phát huy di sản và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Năm 1945, ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, chính quyền cách mạng non trẻ dù phải đối phó với biết bao hiểm họa, thù trong giặc ngoài nhưng chỉ sau hơn 2 tháng đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, ngày 23/11/1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký ban hành Sắc lệnh 65- một trong những sắc lệnh đầu tiên của Nhà nước dân chủ nhân dân, trong đó điều 4 có ghi: “Bảo tồn tất cả cổ tích trong toàn cõi Việt Nam, cấm phá hủy đình, chùa, đền, miếu, các cổ vật, thành, quách, mộ, chiếu sắc, văn bằng…có ích cho lịch sử”. Cùng với đó, Sắc lệnh cũng quyết định chuyển đổi Bảo tàng Louis Finot của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (xây dựng năm 1926, khánh thành năm 1932) thành Quốc gia Bảo tàng Viện (1945 – 1946). Đây là dấu mốc ra đời Bảo tàng Lịch sử Việt Nam.
Điều đó cho thấy, việc ban hành Sắc lệnh 65 về di sản văn hóa thể hiện rất rõ tình yêu quê hương, đất nước và tầm nhìn chiến lược của Bác Hồ - nhà lãnh đạo uyên bác đối với di sản văn hóa.
Sau khi kết thúc sự nghiệp kháng chiến chống thực dân Pháp với chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ (1954), Đảng và Chính phủ mà đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ đạo thành lập Bảo tàng Lịch sử Việt Nam - một trong những bảo tàng được thành lập sớm nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trên cơ sở kế thừa cơ sở vật chất của Bảo tàng Loui Finô (Louis Finot) - một bảo tàng thuộc Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp, xây dựng năm 1926, khánh thành năm 1932. Sau khi tiếp quản công trình (năm 1956) và xúc tiến nghiên cứu, sưu tầm, bổ sung tài liệu hiện vật, chuyển đổi nội dung từ bảo tàng nghệ thuật thành bảo tàng lịch sử. Đến ngày 3/9/1958, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam chính thức mở cửa đón khách tham quan.
Tháng 12 năm 1954 tại phiên họp của Hội đồng Chính phủ dưới sự chủ tọa của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thảo luận và quyết định việc: “Xây dựng một viện Bảo tàng lấy tên là Viện Bảo tàng Cách mạng”. Ngày 5/1/1959 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến xem nội dung trưng bày trước khi chính thức khánh thành Bảo tàng Cách mạng Việt Nam vào ngày 6 tháng 1 năm 1959 (Ngôi nhà Bảo tàng trước năm 1954 là Sở Thương chính Đông Dương do người Pháp xây dựng năm 1917).
Sự quan tâm, chỉ dạy và kỷ niệm những lần Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Trong 7 lần Bác tới Bảo tàng, ngoài thăm quan trưng bày, Bác còn nói chuyện, chỉ dạy, viết lưu bút trong sổ vàng, viết bài trên báo Nhân dân về vị trí, nội dung, ý nghĩa, vai trò, cũng là những định hướng hoạt động của Bảo tàng ngay khi mới thành lập.
Lần đầu tiên Chủ tịch Hồ Chí Minh tới thăm Bảo tàng Lịch sử quốc gia (khi đó là Quốc gia Bảo tàng Viện) là ngày 9/2/1946, để tham dự khai mạc Triển lãm “Những tài liệu lịch sử của văn hóa Việt Nam” được tổ chức tại Bảo tàng. Đây là sự kiện rất đặc biệt, phản ánh sự quan tâm sâu sát của Chủ tịch Hồ Chí Minh với công tác văn hóa nói chung, công tác bảo tồn bảo tàng nói riêng. Quốc gia Bảo tàng Viện (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia) chính là bảo tàng đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh thành lập và đến tham quan triển lãm.
Chủ tịch Hồ Chí Minh tham dự khai mạc Triển lãm “Những tài liệu lịch sử của văn hóa Việt Nam” tổ chức tại Quốc gia Bảo tàng Viện (nay thuộc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), ngày 09/02/1946
Lần thứ hai Bác tới thăm Bảo tàng Lịch sử quốc gia (khi đó là Bảo tàng Cách mạng Việt Nam), là vào chiều ngày 5/1/1959, một ngày trước khi Bảo tàng tổ chức lễ khánh thành, mở cửa đón khách tham quan. Sau khi xem xong trưng bày, trong khi nói chuyện với anh chị em cán bộ của Bảo tàng, Người nói: “Chấp hành chỉ thị của Trung ương Đảng, Chính phủ, các gia đình cách mạng, cơ sở cách mạng và cán bộ, ai giữ được lưu niệm cách mạng đem nộp cho Viện. Bác cũng có cái này, không biết các chú có giữ được không?”. Đồng chí Giám đốc Bảo tàng Cách mạng Việt Nam Đặng Xuân Thiều đáp: “Thưa Bác, chúng cháu quyết tâm giữ gìn ạ”. Bác nói: “Nếu giữ được, Bác đưa để mà dùng”. Bác đưa cho đồng chí Đặng Xuân Thiều một cái túi trong đó chỉ có một chiếc lược làm bằng vỏ đồi mồi, có khắc dòng chữ “KY - NIEM DAO CON – LON 1917 NGUYEN – THI - THANH”. Sau khi xác minh, chiếc lược này là của bà Nguyễn Thị Thành - vợ ông Nguyễn Đình Kiên (Tú Kiên) - một nhân sĩ yêu nước ở Hà Tĩnh. Năm 1917, Bà ra nhà tù Côn Đảo thăm chồng. Khi về, Ông đã tặng Bà chiếc lược này. Sau cách mạng tháng Tám năm 1945, Bà là Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ Hà Tĩnh. Trong lần ra Hà Nội dự Hội nghị Phụ nữ Cứu quốc, Bà đã đem theo chiếc lược với ý định nếu được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh thì sẽ tặng Người kỷ vật này. Đúng như ý nguyện của Bà, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến nói chuyện với Hội nghị và Bà mang chiếc lược tặng Bác. Người đã giữ gìn cẩn thận “kỷ vật vô giá” - như lời Người đã nói với bà Nguyễn Thị Thành khi nhận chiếc lược và khi đến thăm Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Người đã mang theo và tặng lại cho Bảo tàng. Qua đây, chúng ta hiểu thêm rằng Chủ tịch Hồ Chí Minh là người luôn trân trọng tình cảm của nhân dân giành cho mình.
Người luôn ý thức giữ gìn kỷ vật, trao tặng và tin tưởng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam sẽ là nơi lưu giữ, bảo quản tốt nhất cũng như trưng bày, giới thiệu đến các tầng lớp nhân dân đến tham quan.
Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm quan trưng bày Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), ngày 5/1/1959
Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với cán bộ, công nhân viên Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), ngày 5/1/1959
Lần thứ ba, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Ngài R. Pra-xát, Tổng thống Ấn Độ tới thăm Bảo tàng vào sáng 23/3/1959. Người trực tiếp hướng dẫn Tổng thống Ấn Độ xem trưng bày và nói về cách kéo pháo của bộ đội ta bằng sức người với chiếc tời bằng gỗ ở phòng trưng bày về “Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ”.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Ngài R.Pra - xát, Tổng thống nước Cộng hòa Ấn Độ tham quan Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), ngày 23/3/1959
Ba tháng sau, 9h sáng ngày 25/6/1959, Người lại cùng Tổng thống nước Cộng hòa Inđônêxia Xucácnô đến thăm Bảo tàng. Lần này, trong khi hướng dẫn Tổng thống Xucácnô tham quan trưng bày, đồng chí thuyết minh, khi giới thiệu về cụ Phan Chu Trinh đã đã nhấn mạnh Cụ là tiêu biểu cho chủ nghĩa cải lương trong phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Nghe đến đó, Bác liền chạm nhẹ vào tay đồng chí thuyết minh. Bằng kinh nghiệm của mình, đồng chí thuyết minh hiểu rằng là “có chuyện” nên không nói thêm nữa và đưa đoàn sang phòng bên. Mới ra khỏi cửa, Bác liền bảo: “Cụ Phan thực sự là người yêu nước!”. Bác nói rất nhẹ nhàng, nhưng câu nói đó đã in sâu trong tâm khảm người cán bộ thuyết minh của bảo tàng. Từ đó, đồng chí luôn nghĩ đến điều đó và thận trọng hơn khi đưa ra đánh giá các nhân vật lịch sử, các sự kiện lịch sử trong quá trình thuyết minh phục vụ khách tham quan.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Ngài Xucácnô, Tổng thống nước Cộng hòa Inđônêxia tham quan Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), ngày 25/6/1959
Mười ngày sau trên trang 3 báo Nhân Dân số ra ngày 4/7/1959 có đăng bài viết của Bác Hồ với bút danh T.L nhan đề “Xem Viện Bảo tàng Cách mạng”. Với bài viết này, Bác đã là tác giả đầu tiên tuyên truyền, giới thiệu, gợi ý cho người xem khi xem Bảo tàng Cách mạng Việt Nam. Trong bài báo này, Người có viết: “…Hôm cùng đi xem Viện Bảo tàng Cách mạng với Tổng thống Xu-Các-Nô (In-đô-nê-xi-a), một người bạn nói một cách thắm thiết: “Nếu người ta chú ý, thì xem Viện Bảo tàng Cách mạng một lần cũng bằng học một pho lịch sử cách mạng”. Người còn viết: “Nếu mọi người học tập thấm nhuần tinh thần anh dũng và chí khí kiên cường, học được ở Viện Bảo tàng, mà quyết tâm làm đúng chính sách của Đảng, đi đúng đường lối quần chúng, đặt lợi ích chung lên lợi ích riêng, thì chúng ta nhất định thắng lợi trong mọi việc”. Và Người kết luận: “Nói tóm lại người đến xem Viện bảo tàng cần vừa xem vừa suy nghĩ và liên hệ với bản thân mình. Các đồng chí phụ trách giới thiệu thì cần nói rõ ý nghĩa cách mạng của những vật chưng bày. Làm như thế sẽ rất bổ ích.”
Sau lần thăm đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ghi vào cuốn sổ vàng của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam: “Chưng bày khéo, giải thích rõ, Viện Bảo tàng là một trường học tốt về lịch sử cách mạng của dân tộc Việt Nam ta”. Niềm tin ấy đã được Người khẳng định thêm một lần nữa.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đang xem bản dập đúc mặt trống đồng Đông Sơn tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), ngày 9/02/1961
Lần thứ năm là ngày 13/2/1961, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến tham quan Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam mới được tái thành lập trên cơ sở tiếp nhận cơ sở vật chất, tài liệu, hiện vật từ Bảo tàng Louis Finot của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp. Người chăm chú, tỉ mỉ xem từng nét hoa văn trên bản dập mặt trống đồng Ngọc Lũ thuộc văn hóa Đông Sơn. Điều đó, càng cho thấy rõ tình yêu và tầm nhìn của Người đối với di sản văn hóa dân tộc và việc bảo tồn, phát huy các giá trị di sản quý giá đó.
Lần thứ sáu là vào sáng ngày 12/3/1963, Bác cùng đi với Nhà vua Lào Xrixavang Vát thana và Thủ tướng Lào Xuvana Phuma tới thăm Bảo tàng Cách mạng Việt Nam. Khi xem xong sa bàn “Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ”, Bác nói “Bảo tàng làm được cái sa bàn đẹp đấy”.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Nhà vua Lào Xrixavang Vátthana tham quan Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), ngày 12/3/1963
Lần thứ bảy, Người đến thăm Bảo tàng vào sáng ngày 21/10/1964, chỉ hơn hai tháng sau khi Đế quốc Mỹ bắt đầu chiến tranh phá hoại miền Bắc. Người đi cùng Ngài Môđibô Câyta, Tổng thống nước Cộng hòa Mali. Trong khi đoàn đi xem bảo tàng, Bác tự đi riêng xem các phòng trưng bày. Đến phòng “Phong trào cách mạng miền Nam”, Bác dừng lại xem một lúc rồi nói: “Bác đến bảo tàng mấy lần, ngay từ ngày mới khánh thành, nhưng cho đến nay, nội dung phòng này vẫn như trước. Phong trào cách mạng miền Nam bây giờ khác lắm rồi. Phải chỉnh lý, bổ sung nội dung trưng bày cho phù hợp với tình hình mới chứ”. Đến phòng trưng bày về cải cách ruộng đất, Bác hỏi: “Phòng này là phòng gì?”. Người còn dạy: “Sao không có tên phòng ở ngoài? Hồi còn hoạt động ở nước ngoài, Bác hay đi xem các bảo tàng. Ở đó họ đều có sơ đồ các phòng có đánh số, mỗi phòng đều có biển ghi tên. Khách đến xem bảo tàng chỉ cần xem sơ đồ, tên phòng là biết ngay phòng mình cần xem”. Tiếp thu ý kiến của Bác, từ đó Bảo tàng đã làm sơ đồ và biển tên các phòng trưng bày.
Khi nghe đồng chí thuyết minh nói về sự kiện Bác về nước năm 1941 và hôn nắm đất ở cột mốc biên giới Việt - Trung, Bác ghé tai nói nhỏ: “Bác không mất vệ sinh như thế đâu.”
Đến phòng trưng bày về “Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ”, đồng chí thuyết minh bảo tàng nói: “Điện Biên Phủ là một tập đoàn cứ điểm, Đông giáp...”. Thấy thế, Bác nói luôn: “Này chú! Các vị khách không có nhiều thời gian đâu. Chú giới thiệu như vậy bao giờ mới xong? Phải nói khái quát, tập trung, đi thẳng vào vấn đề, đừng Đông – Tây – Nam – Bắc gì nữa”. Rồi Người giới thiệu cho cả đoàn nghe bằng tiếng Pháp trong vòng đúng 7 phút. Đó là một bài học hết sức sinh động cho những cán bộ làm công tác thuyết minh của Bảo tàng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng ngài Môđibô Câyta - Tổng thống nước Cộng hoà Mali tham quan Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) ngày 21/10/1964.
Qua kỷ niệm trong những lần Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm và làm việc với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, những lời dạy của Người về công tác sưu tầm, trưng bày và thuyết minh bảo tàng vẫn luôn là những bài học quý báu cho những lớp cán bộ chuyên môn sau này. Trưng bày dễ hiểu, hấp dẫn, thường xuyên nghiên cứu thay đổi nội dung trưng bày để phù hợp và đáp ứng được nhu cầu của khách tham quan bảo tàng. Cán bộ làm công tác thuyết minh đòi hỏi phải có hiểu biết sâu sắc về các vấn đề lịch sử, các nhân vật, sự kiện lịch sử; Giao tiếp gần gũi, thân thiện với khách tham quan; Phương pháp thuyết minh ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với từng đối tượng khách tham quan. Trong quá trình làm việc phải không ngừng học hỏi, nghiên cứu, trang bị cho mình những hiểu biết, kiến thức, kỹ năng cần thiết. Những cách làm không mang tính hình thức, nhưng lại vô cùng hiệu quả, thiết thực.
Những lời căn dặn của Người không chỉ trở thành định hướng quan trọng, góp phần hình thành tôn chỉ, phương châm hoạt động của Bảo tàng, mà còn thể hiện sâu sắc tư tưởng của Người về việc gìn giữ, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc; về vai trò của bảo tàng trong giáo dục lịch sử, truyền thống và bồi đắp lòng tự hào dân tộc. Những dấu ấn của Người vì vậy đã làm cho nơi đây trở thành một không gian đặc biệt để lưu giữ, lan tỏa những giá trị tư tưởng, văn hóa và giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh, góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Với những giá trị đặc biệt đó, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xứng đáng được nhìn nhận như một “địa chỉ ký ức” của quốc gia, có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn di sản, giáo dục lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc, đồng thời góp phần khẳng định vị thế của Bảo tàng quốc gia trong đời sống văn hóa và tinh thần của đất nước./.
ThS. Nguyễn Hoài Nam
Tài liệu tham khảo:
1. Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (1999), 40 năm Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (1959-1999), Hà Nội.
2. Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (2004), Bảo tàng Cách mạng Việt Nam - Trường học tốt về lịch sử cách mạng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
3. Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (2008), Tư liệu hóa sưu tập các tài liệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh chưa công bố hiện lưu giữ tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Hà Nội.
4. Bảo tàng Lịch sử quốc gia (2016), Bảo tàng Lịch sử quốc gia - Khởi đầu một hành trình mới, Hà Nội.
5. Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (2008), 50 năm Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (1958-2008), Hà Nội.
6. Chủ tịch Hồ Chí Minh với phong trào thi đua yêu nước (2008), Nxb Thanh Niên, Hà Nội.
7. Chủ tịch Hồ Chí Minh với xây dựng Đảng (2008), Nxb Thanh Niên, Hà Nội.
8. Cục Di sản văn hóa (2005), Hội đồng Quốc tế các bảo tàng - Lịch sử và Quy tắc đạo đức bảo tàng, Bản dịch, Cục Di sản văn hóa xuất bản, Hà Nội.
9. Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh (2012), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
10. Học tập và làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh về trung với nước, hiếu với dân (2009), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
11. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2019), Tư tưởng Hồ Chí Minh - Giáo trình cao cấp lý luận chính trị, Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội.
12. Nguyễn Thị Lan (2015), Sưu tập Bảo vật hoàng cung triều Nguyễn lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Luận văn thạc sĩ Văn hóa học, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.
13. Phạm Mai Hùng (2003), Gìn giữ và phát huy di sản văn hóa dân tộc, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.
14. Phạm Quốc Quân (2011), Ngã ba di sản, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.