Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Theo sử sách và truyền thuyết dân gian, chùa do Linh Nhân Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan cho xây dựng và khánh thành vào tháng 3 năm Ất Mùi - 1115. Năm 1117, khi Bà qua đời, ngôi đền thờ Bà cũng được xây dựng trong khuôn viên chùa. Trong suốt quá trình tồn tại, ngôi chùa luôn nhận được sự quan tâm đầu tư trùng tu, tôn tạo từ các Phi Tần, Quan lại của các triều đình phong kiến Việt Nam. Trải qua thời gian, ngôi chùa dần xuống cấp và bị dỡ bỏ từ năm 1962. Trong khoảng thời gian từ năm 1982 đến năm 1990, nhân dân địa phương đã góp công, góp của tiến hành tôn tạo lại chùa, xong do điều kiện kinh phí khó khăn nên việc tu bổ còn chắp vá, không đồng bộ. Tuy nhiên, với những giá trị lịch sử gắn liền với thân thế và sự nghiệp của Nguyên Phi - Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan - một nhân vật có ảnh hưởng lớn đối với Vương triều nhà Lý, cùng với những tác phẩm điêu khắc đá thời Lý hiện đang lưu giữ trong di tích nên năm 1996, cụm di tích Đền - Chùa Bà Tấm đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích cấp Quốc gia.

Trong chương trình Nghiên cứu khảo cổ học trên địa bàn thành phố Hà Nội, hướng tới kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, năm 2005, di tích đã được Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia) cùng Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội (nay là Sở Văn hóa - Thể thao Hà Nội) phối hợp điều tra, thám sát và khai quật lần thứ nhất tại cụm di tích này. Với diện tích 200m² thám sát và khai quật, kết quả bước đầu đã phát hiện nhiều lớp văn hóa/kiến trúc có niên đại sớm - muộn nằm chồng xếp lên nhau, trong đó lớp văn hóa có niên đại sớm nhất là các dấu tích cư trú thời kỳ văn hóa Đông Sơn và mộ táng thời Bắc thuộc, tiếp đến là hệ thống cống thoát nước, đường bó móng thời Lý, thời Trần và dấu vết nền móng kiến trúc thời Lê Trung hưng, thời Nguyễn, có mối liên hệ chặt chẽ với kiến trúc chùa Linh Nhân Tư Phúc qua các thời kỳ lịch sử khác nhau.

Cuối năm 2013, đầu năm 2014, để chuẩn bị cho công tác quy hoạch khu di tích và tu bổ, phục dựng lại kiến trúc chùa theo nguyện vọng của chính quyền và nhân dân huyện Gia Lâm, thực hiện Quyết định số 4152/QĐ - BVHTTDL, ngày 28/11/2013 của Bộ trưởng Bộ VHTT&DL, Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Sở Văn hóa - Thể thao Hà Nội, UBND huyện Gia Lâm, UBND xã Dương Xá, Ban quản lý khu di tích đền - chùa Bà Tấm đã phối hợp tiến hành nghiên cứu và khai quật lần thứ II tại đây. Với diện tích 67,8m², qua 4 hố thám sát, khai quật, kết quả đã xác định được vị trí và một số dấu tích bậc cấp, nền móng kiến trúc chùa của các giai đoạn lịch sử nằm đè chặn, xếp chồng lên nhau. Tuy nhiên, do giới hạn diện tích khai quật, những cứ liệu khoa học thu thập chưa được đầy đủ để có thể xác định rõ quy mô và kết cấu của kiến trúc chùa Bà Tấm.

Chính vì vậy, nhằm để cung cấp đầy đủ hơn các cứ liệu khoa học về vị trí, mặt bằng, quy mô, kết cấu và diễn biến niên đại của kiến trúc chùa, đồng thời có thể thu thập và khai thác các loại hình di vật còn ẩn sâu trong lòng đất, phục vụ thiết thực cho công tác thiết kế, tu bổ, tôn tạo và phục dựng lại chùa Linh Nhân Tư Phúc; trên cơ sở ý kiến chỉ đạo của Cục Di sản văn hóa tại Công văn số 212/DSVH-DT, ngày 04/4/2014 và thực hiện Quyết định số 1592/QĐ-BVHTTDL, ngày 18/5/2015 của Bộ trưởng Bộ VHTT&DL, từ ngày 17/6/2015 đến nay, Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Sở Văn hoá - Thể thao Hà Nội, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng Hà Nội đã phối hợp tiến hành nghiên cứu, khai quật lần thứ III tại di tích chùa Bà Tấm. Với diện tích trên 600m², qua 18 hố đào, kết quả khai quật đã xác định được vị trí, quy mô, kết cấu mặt bằng của kiến trúc chùa Linh Nhân Tư Phúc qua 5 giai đoạn xây dựng, trùng tu, tôn tạo: thời Lý, thời Trần, thời Lê trung hưng và giai đoạn thời Nguyễn. Riêng trong thời Nguyễn, chùa lại được xây dựng, trùng tu trong hai giai đoạn khác nhau, giai đoạn sớm vào đầu thế kỷ XIX và giai đoạn muộn là vào nửa đầu thế kỷ XX. Bên cạnh đó, trong cuộc khai quật lần này, các nhà khảo cổ cũng đã thu thập được một khối lượng đáng kể các loại hình di vật, gồm vật liệu và trang trí kiến trúc, đồ gốm sứ, đặc biệt là các bộ phận trang trí của các tháp đất nung thời Lý, Trần và Lê - Mạc… Đây cũng là những cứ liệu khoa học rất quan trọng đối với việc tìm hiểu, nghiên cứu, trưng bày phát huy giá trị và là cơ sở cho công tác thiết kế, trùng tu, tôn tạo lại chùa.

Theo ý kiến đề xuất của ông Nguyễn Ngọc Chất, thay mặt Đoàn khảo cổ học thì việc thiết kế, phục dựng lại kiến trúc chùa Bà Tấm phải được tính toán kỹ lưỡng trên bình diện tổng thể của khu di tích, trong đó có sự bố cục hài hòa giữa kiến trúc chùa và đền cùng với các đơn nguyên kiến trúc khác đang tồn tại trong khuôn viên di tích. Theo ông, nên lựa chọn mặt bằng kiến trúc nào có đầy đủ các cứ liệu khoa học nhất, phù hợp với không gian thờ tự hiện nay và nhận được sự đồng tình ủng hộ cao của nhân dân địa phương. Theo đó, ông đề nghị lựa chọn mặt bằng kiến trúc thời Lê trung hưng với bố cục mặt bằng kiểu “Nội Công ngoại Quốc” làm phương án thiết kế phục dựng lại chùa Bà Tấm. Ý kiến này đã được các nhà khoa học, các nhà quản lý, đại diện chính quyền và nhân dân địa phương nhất trí cao.

Có thể nói, cùng với các kết quả khai quật năm 2005, năm 2013 - 2014, kết quả khai quật năm 2015 đã bổ sung đầy đủ hơn các cứ liệu khoa học để có thể khôi phục hoàn chỉnh được diện mạo, quy mô, mặt bằng và kết cấu của kiến trúc chùa Bà Tấm qua các giai đoạn biến đổi, phục vụ hiệu quả cho công tác thiết kế, tu bổ và tôn tạo lại kiến trúc chùa, đúng với nguyện vọng của chính quyền và nhân dân địa phương trong nhiều năm qua. Hy vọng vào năm 2017, kỷ niệm 900 năm ngày mất của Nguyên Phi - Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan (1117 - 2017) ngôi chùa Bà Tấm - Linh Nhân Tư Phúc tự sẽ được khánh thành và chào đón nhân dân cả nước đến chiêm bái./.

Một số hình ảnh tại cuộc Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật:

Các đại biểu tham dự Hội nghị.

TS.Nguyễn Văn Đoàn – PGĐ Bảo tàng Lịch sử quốc gia phát biểu tại Hội nghị.

Ông Nguyễn Ngọc Chất, phụ trách khai quật báo cáo kết quả.

Đại biểu tham quan các hiện vật thu thập được.

Đại biểu tham quan công trường và các hố khai quật.

Quang cảnh khai quật.

Mảnh bệ sen trang trí tháp đất nung thời Lý.

Mảnh tàu mái trang trí tháp thời Lý.

Mảnh trang trí tháp đất nung thời Lý.

Mảnh trang trí Bồ tát trên tháp đất nung thời Trần.

Bài, ảnh: Thanh Sơn