Hiện nay, tình trạng học sinh không thích học môn lịch sử nói chung và lịch sử Việt Nam nói riêng là khá phổ biến, một bộ phận không nhỏ học sinh chưa nắm vững và rất mơ hồ về những kiến thức cơ bản về lịch sử dân tộc, kéo theo đó là những chuẩn mực đạo đức của các em chưa được nhận thức rõ ràng … Và câu hỏi Làm thế nào để giáo dục truyền thống lịch sử cho học sinh đạt hiệu quả?.
Đây là vấn đề lớn, quan trọng cần được giải quyết, trách nhiệm này không chỉ riêng ai mà của toàn xã hội. Song, muốn giữ gìn và phát huy được giá trị đạo đức truyền thống thì phải biết sâu sắc lịch sử dân tộc mình. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết trong cuốn “Lịch sử nước ta”:
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”
Trong những năm qua, Bảo tàng Lịch sử quốc gia đã thực hiện tốt công tác giáo dục truyền thống lịch sử cho thế hệ trẻ, đặc biệt là thế hệ học đường, những người làm chủ đất nước trong tương lai. Bảo tàng Lịch sử quốc gia đã triển khai nhiều hoạt động giáo dục như: tham quan học tập phục vụ bài học ngoại khóa; khai thác, sử dụng tài liệu hiện vật của Bảo tàng vào bài học chính khóa; sinh hoạt Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, Giờ học lịch sử… đạt được những kết quả tốt. Trong đó, hoạt động Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, Giờ học lịch sử… đã trở thành một “thương hiệu” của Bảo tàng, gắn bó với những người yêu lịch sử, đặc biệt là thế hệ trẻ học đường từ Tiểu học, THCS đến PTTH.
Hoạt động Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, Giờ học lịch sử tại Bảo tàng Lịch sử quốc giakhông chỉtạo nên “sân chơi” bổ ích cho đối tượng học sinh của các trường trên địa bàn Hà Nội, một số trường ở các tỉnh thành trên cả nước mà đã lan tỏa đến đối tượng là các nhóm gia đình. Từ một nhóm gia đình được thành lập vào năm 2013 với khoảng 10 gia đình, thì đến nay lên tới hơn 100 gia đình và được chia thành nhiều nhóm khác nhau khoảng 30 đến 40 em như : nhóm gia đình chị Nguyễn Thị Hằng (quận Cầu Giấy), nhóm gia đình chị Phạm Thị Nga ( quận Tây Hồ), nhóm gia đình của chị Nguyễn Thị Hường (quận Hoàng Mai)... .Theo thống kê nhóm gia đình tham gia sinh hoạt Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, Giờ học lịch sử tại Bảo tàng, năm 2013 là 8 buổi, từ tháng 1 đến tháng 8 năm 2014 là 15 buổi và số lượng các buổi sinh hoạt của nhóm gia đình tăng lên hàng năm. Điều đó cho thấy, những buổi sinh hoạt Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, Giờ học lịch sử đã thực sự trở thành cầu nối không chỉ khuyến khích giáo viên và học sinh, mà còn khuyến khích các nhóm gia đình đến với bảo tàng.
Học sinh tập trung tham quan bảo tàng.
Nhóm gia đình được hình thành từ ý tưởng của những cha mẹ học sinh đưa con đến tham gia các Giờ học lịch sử theo chương trình của nhà trường. Nhận thức được hiệu quả giáo dục truyền thống lịch sử của các Giờ học lịch sử tại Bảo tàng mạng lại, cũng như mong muốn khi hiểu được lịch sử dân tộc sẽ giúp các em phát triển toàn diện về phẩm chất, năng lực, nhân cách. Những tấm gương từ gia đình như của cha mẹ, người thân đến những tấm gương tiêu biểu của anh hùng, liệt sĩ hy sinh vì tổ quốc, truyền thống cách mạng... được cảm nhận qua những tư liệu và hiện vật trưng bày ở bảo tàng có tác dụng vô cùng to lớn, góp phần giáo dục đạo đức, truyền thống cho học sinh hiệu quả nhất. Vì thế, các cha mẹ học sinh đã gắn kết lại với nhau thành lập nhóm gia đình. Nhóm gia đình gồm các em có cùng độ tuổi, cấp học song có nhóm gia đình gồm nhiều độ tuổi khác nhau. Có những em đã được trang bị kiến thức lịch sử ở nhà trường nhưng có em chỉ mới biết lịch sử Việt Nam qua phim ảnh hoặc nghe ông bà kể chuyện. Chính vì thế, nội dung những buổi sinh hoạt rất phong phú, đa dạng đáp ứng được nhu cầu muốn tìm hiểu về lịch sử dân tộc Việt Nam từ thời Tiền sử cho đến nay của học sinh như: các em được tham quan bảo tàng, tham gia làm bài thi trắc nghiệm hoặc sau khi tham quan bảo tàng, các em tham gia hoạt động chơi trên màn hình powerpoint, tham gia trò chơi thể chất gắn với chủ đề buổi sinh hoạt như: chuyển nước ngọt ra đảo, chuyển bóng bằng thìa, tiếp sức... và còn được trình diễn tiết mục văn nghệ mà các em yêu thích.
Thông thường buổi sinh hoạt đầu tiên các em sẽ được tìm hiểu khái quát về Lịch sử Việt Nam, sau đó là những buổi tìm hiểu về từng giai đoạn lịch sử hoặc chủ đề lịch sử cụ thể. Chẳng hạn, nhóm gia đình chị Nguyễn Thúy Hằng (Cầu Giấy) gồm 40 em học sinh tham gia 7 buổi sinh hoạt Giờ học lịch sử với các chủ đề như:
Buổi 1: Khái quát toàn bộ tiến trình Lịch sử Việt Nam từ Thời Tiền sử đến triều Nguyễn.
Buổi 2: Thời Tiền sử.
Buổi 3: Thời kỳ Dựng nước đầu tiên.
Buổi 4: Thời kỳ 10 thế kỷ đầu công nguyên đến triều Đinh - Tiền Lê.
Buổi 5: Thời Lý - Trần.
Buổi 6: Thời Hồ - Lê Sơ - Mạc - Lê Trung Hưng.
Buổi 7: Thời Tây Sơn - Nguyễn.
Hay nhóm của chị Phạm Thị Nga ( quận Tây Hồ) tham gia 4 buổi sinh hoạt Giờ học lịch sử với các chủ đề như:
Buổi 1: Thời Tiền sử đến thời kỳ Dựng nước đầu tiên.
Buổi 2: Thời kỳ 10 thế kỷ đầu công nguyên đến triều Trần.
Buổi 3: Thời Hồ - Lê Sơ - Mạc - Lê Trung Hưng.
Buổi 4: Thời Tây Sơn - Nguyễn.
Qua những chủ đề mà nhóm gia đình tham gia sinh hoạt Giờ học lịch sử tại bảo tàng cho thấy nội dung của những buổi sinh hoạt vô cùng phong phú, số lượng học sinh tham gia sinh hoạt vừa phải, chất lượng buổi sinh hoạt đạt hiệu quả cao.
Học sinh tham quan hệ thống trưng bày.
Buổi sinh hoạt thường được diễn ra trong khoảng thời gian 2 đến 3 tiếng đồng hồ, bao gồm phần tham quan bảo tàng và tham gia các hoạt động chơi. Với quá trình tham quan có trọng tâm theo chủ đề hoặc thời kỳ lịch sử (thời Tiền sử, thời Lý, thời Trần...) đã tạo cho các em sự chú ý và ghi nhớ những mốc lịch sử quan trọng, các sự kiện, hiện vật tiêu biểu.... Vì thế, trong phần thi trắc nghiệm với câu hỏi mang tính chất tổng hợp, củng cố lại kiến thức của các em vừa được tham quan, học tập thì hầu hết các em đều trả lời đúng đáp án của chương trình. Điều đó tạo cho các em ý thức tìm tòi, muốn hiểu sâu về hiện vật bảo tàng nhiều hơn. Đặc biệt, qua những câu chuyện gắn với hiện vật, nhân vật lịch sử đã giúp các em cảm nhận được sâu sắc hơn, mang lại cho các em những cảm xúc lịch sử.
Bên cạnh đó, các em còn được tham gia những hoạt động chơi trên màn hình powerpoint. Những kiến thức lịch sử không nặng nề, khô khan mà được thể hiện bằng hình ảnh sống động lồng ghép vào những trò chơi thể chất vui nhộn. Các em được chia thành đội hoặc chơi tập thể và các em được cùng nhau “tranh tài” hiểu biết lịch sử qua hoạt động chơi: Theo dòng lịch sử; Lật mảnh ghép tìm di sản; Ai nhanh ai đúng... Qua đó, các em thực sự đã phát huy tốt các kỹ năng, tính sáng tạo để giành chiến thắng cho đội mình. Đặc biệt, với sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hoạt động thể chất và trò chơi trí tuệ, đã tạo được một không khí học tập vui vẻ, giúp các em được ôn lại những kiến thức lịch sử đã học tại trường một cách nhẹ nhàng, dễ nhớ, dễ hiểu và để lại những ấn tượng sâu sắc cho các em. Hơn nữa, các em còn có điều kiện giao lưu, học hỏi với các trường bạn, lớp bạn thông qua các cuộc thi, trả lời các câu hỏi, thuyết trình, hùng biện một vấn đề lịch sử, biểu diễn văn nghệ…. Nhiều em đã mạnh dạn, tự tin hơn trong giao tiếp, tinh thần đồng đội, hoạt động tập thể theo đơn vị tổ, nhóm đã được nâng cao và gắn kết các thành viên.
Để tạo nên “sân chơi” hấp dẫn cho các em thì những cán bộ bảo tàng cũng đã đầu tư công sức từ việc nghiên cứu lập kế hoạch, xây dựng nội dung câu hỏi, đáp án, lồng ghép kiến thức lịch sử để kể những câu chuyện trong quá trình tham quan... thu hút các em. Cán bộ bảo tàng không chỉ là người xây dựng nội dung, họ còn là người thuyết minh và đôi khi còn kiêm cả là người hướng dẫn (MC) chương trình. Điều này không chỉ đơn thuần là niềm đam mê, tinh thần học hỏi của cán bộ bảo tàng mà rất cần tới một năng khiếu, khả năng bẩm sinh của mỗi con người hoặc là phải rất cố gắng rèn luyện mới kiêm nhiệm được nhiều công việc khác nhau để đạt được chất lượng, hiệu quả của buổi sinh hoạt Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, Giờ học lịch sử.
Học sinh làm bài thi trắc nghiệm.
Sau những hoạt động chơi, Bảo tàng Lịch sử quốc gia có những phần thưởng, món quà kỉ niệm mang dấu ấn của Bảo tàng dành tặng cho đội thắng, những em có đáp án trả lời chính xác và những em có tiết mục văn nghệ hay nhất. Đây là những món quà lưu niệm tuy nhỏ nhưng thật ý nghĩa, là sự động viên, khích lệ với cố gắng của các em.
Kết quả mỗi sau mỗi buổi sinh hoạt Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, Giờ học lịch sử, nhiều em có những chia sẻ như:
Em Nguyễn Thảo Nguyên, học sinh lớp 6A, trường THCS Nghĩa Tân, quận Cầu Giấy, Hà Nội: Em thấy buổi sinh hoạt hôm nay thật ý nghĩa. Vì em hiểu được cuộc sống của người Tiền sử thời xa xưa. Em rất thích học lịch sử Việt Nam.
Em Nguyễn Mai Linh, học sinh lớp 4D, trường Tiểu học Võ Thị Sáu, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội cũng chia sẻ: Em rất vui khi được học tập tại Bảo tàng. Buổi sinh hoạt hôm nay giúp em ôn lại lịch sử và hiểu thêm về con người thời Tiền sử. Em mong muốn sẽ đến bảo tàng học tập nhiều hơn nữa.
Hay em Nguyễn Tuấn Minh, lớp 6C trường THCS Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, Hà Nội: Buổi sinh hoạt hôm nay thật là bổ ích đối với em. Đến tham gia sinh hoạt ở Bảo tàng em biết thêm nhiều điều mới về đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Đông Sơn mà trong sách giáo khoa em chưa hình dung được. Em rất hào hứng và chờ đón buổi học tiếp theo...
Bêncạnh đó,những bố mẹ học sinh khi tham dự những buổi sinh hoạt Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, Giờ học lịch sử cũng có những chia sẻ như:
Mẹ Nguyễn Thu Thảo nhóm gia đình chị Nguyễn Thị Hằng (quận Cầu Giấy): Qua những buổi tham gia sinh hoạt Giờ học lịch sử tại Bảo tàng, thì môn Lịch sử đã trở thành bộ môn yêu thích và hấp dẫn các em học sinh. Các em bắt đầu thích khám phá, tìm hiểu và đọc câu chuyện về lịch sử. Khi hiểu được truyền thống quý báu của dân tộc từ đó giúp các em thấy được trách nhiệm của mình đối với tổ quốc, gia đình và xã hội. Tôi cảm nhận đây là một môi trường giáo dục truyền thống lịch sử cho các em học sinh hiệu quả nhất.
Mẹ Phạm Lan Hương nhóm gia đình chị Phạm Thị Nga (quận Tây Hồ): tôi thấy đây là những buổi học bổ ích, lý thú đối với các em học sinh. Các em học sinh rất hào hứng, còn các cán bộ bảo tàng rất chuyên nghiệp, nhiệt tình. Với lòng nhiệt huyết của các cô, chú bảo tàng không chỉ giúp các em hiểu được truyền thống lịch sử của dân tộc Việt Nam mà còn phát triển toàn diện các kỹ năng cho các em. Qua 4 buổi sinh hoạt Giờ học lịch sử, các em học sinh đã trưởng thành hơn rất nhiều. Xin chân thành cảm ơn các cô chú trong êkíp chương trình!
Học sinh tham gia trò chơi “rung chuông vàng”.
Qua những chia sẻ của các em học sinh và bố mẹ của các em đã cho thấy, môn Lịch sử thực sự không phải là môn học khô cứng với những niên đại, con số, diễn biến nặng nề mà là lịch sử sống động, được các em tiếp nhận một cách hào hứng, chủ động. Các kiến thức lịch sử về truyền thống quý báu của dân tộc như: truyền thống yêu nước, truyền thống đoàn kết, cần cù trong lao động, sản xuất, truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”... được thấm sâu vào nhận thức của các em và biến thành hiểu biết của chính các em, giúp các em nhận thức được trách nhiệm của mình đối với Tổ quốc, với gia đình và xã hội mà trước tiên là biết kính trọng, biết ơn, yêu thương những người thân trong gia đình; cố gắng học tập tốt, lao động tốt trở thành công dân có ích cho xã hội; từ đó biết thương yêu đồng bào nhất là những người gặp hoạn nạn, nghèo khó trong cuộc sống cũng như biết noi gương những anh hùng, những người có công với nước, với dân...
Học sinh nhận quà của chương trình.
Với kết quả đạt được của hoạt động Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, Giờ học lịch sử với đối tượng là nhóm gia đình - đối tượng tiềm năng của Bảo tàng. Bảo tàng Lịch sử quốc gia sẽ tiếp tục nghiên cứu, đổi mới, xây dựng chương trình giáo dục đa dạng, đồng thời nâng cao hơn nữa chất lượng, hiệu quả hoạt động Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, Giờ học lịch sử cả về nội dung, hình thức không chỉ cho các em học sinh mà còn có thể cho cả cha mẹ các em tham gia để Bảo tàng Lịch sử quốc gia thực sự trở thành ngôi trường giáo dục truyền thống lịch sử, truyền thống cách mạng đặc biệt là đối với thế hệ trẻ./.
Ths. Nguyễn Thị Thu Hoan
CN Phạm Thị Huyền