Chiến tranh đã lùi xa, nhưng sự hy sinh, cống hiến của các anh hùng, liệt sĩ, thương binh, bệnh binh và người có công với cách mạng vẫn mãi là biểu tượng sáng ngời của lòng yêu nước và ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam. Sưu tập tài liệu, hiện vật về thương binh, liệt sĩ hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia là nguồn tư liệu lịch sử quý giá, phản ánh sự quan tâm của Đảng, Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh và toàn xã hội đối với những người đã cống hiến, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Mỗi hiện vật không chỉ ghi dấu một cuộc đời hay một sự kiện lịch sử mà còn kể lại những câu chuyện cảm động về lòng dũng cảm, đức hy sinh và nghị lực của những con người đã hiến dâng tuổi xuân, xương máu cho đất nước. Qua thời gian, những kỷ vật ấy trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, góp phần nhắc nhớ các thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình, độc lập và truyền thống yêu nước của dân tộc.
Hưởng ứng "Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin" do Chính phủ phát động, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu sưu tập tài liệu, hiện vật về thương binh, liệt sĩ hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng. Sưu tập là nguồn tư liệu lịch sử quý, phản ánh sự hy sinh, cống hiến của các anh hùng, liệt sĩ, thương binh, bệnh binh và người có công với cách mạng, cùng quá trình thực hiện chính sách ưu đãi người có công của Đảng và Nhà nước qua các thời kỳ.
Sự quan tâm của Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với thương binh, liệt sĩ
Nổi bật trong sưu tập là Thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi cụ Vũ Đình Tụng, Bộ trưởng Bộ Thương binh, đề ngày 17/7/1956. Trong thư, Bác căn dặn:
“Thương binh, bệnh binh, gia đình quân nhân và gia đình thương binh, liệt sĩ là những người có công với Tổ quốc, với nhân dân. Cho nên bổn phận của chúng ta là phải biết ơn, phải thương yêu và giúp đỡ họ…”
Bác không chỉ bày tỏ tình cảm và sự quan tâm sâu sắc đối với thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ và người có công mà còn nêu nhiều định hướng quan trọng đối với công tác thương binh, góp phần thực hiện nhiệm vụ “…thực hiện hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ trong cả nước…”.
Thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi cụ Vũ Đình Tụng, Bộ trưởng Bộ Thương binh, ngày 17/ 7/ 1956.
Bức thư là tư liệu lịch sử quý giá, phản ánh tư tưởng nhân văn và chủ trương nhất quán của Đảng, Nhà nước đối với công tác thương binh, liệt sĩ ngay từ những năm đầu của cuộc kháng chiến.
Sau khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ (19/12/1946), số lượng thương binh, liệt sĩ ngày càng tăng. Trước yêu cầu cấp thiết của thực tiễn, công tác chăm lo thương binh, gia đình liệt sĩ luôn được Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm. Năm 1947, ngày 27/7 được chọn là Ngày Thương binh toàn quốc (nay là Ngày Thương binh - Liệt sĩ). Kể từ đó, vào mỗi dịp 27/7, Chủ tịch Hồ Chí Minh đều gửi thư, quà thăm hỏi thương binh, gia đình liệt sĩ, đồng thời căn dặn các cấp, các ngành và toàn xã hội chăm lo tốt hơn đời sống của những người có công với cách mạng. Những tình cảm và sự quan tâm của Người đã góp phần bồi đắp đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa", trở thành giá trị bền vững trong đời sống tinh thần của dân tộc Việt Nam.
Kỷ vật của các Anh hùng, liệt sĩ - Những chứng tích của lòng yêu nước
Những kỷ vật của các Anh hùng, liệt sĩ hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia là những chứng tích thiêng liêng về một thế hệ đã hiến dâng tuổi xuân cho đất nước. Ẩn sau mỗi hiện vật là câu chuyện về một con người, một cuộc đời cách mạng và lý tưởng chiến đấu vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Tiêu biểu trong sưu tập là chiếc Khăn do thực dân Pháp sử dụng để bịt mắt chị Võ Thị Sáu trước khi hành hình tại Côn Đảo ngày 16/3/1952. Gắn với những giây phút cuối cùng của người nữ Anh hùng, chiếc khăn là chứng tích về tội ác của chế độ thực dân, đồng thời trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, khí phách kiên cường và tinh thần bất khuất của người phụ nữ Việt Nam trong đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Sắc cốt của đồng chí Hoàng Lệ Kha, nguyên Ủy viên Tỉnh ủy Gia Định, bị Mỹ - Diệm sát hại năm 1960, là di vật đặc biệt ghi dấu sự hy sinh anh dũng và lòng trung kiên của người chiến sĩ cách mạng. Trải qua nhiều năm tháng, hiện vật vẫn nhắc nhớ về những mất mát và sự cống hiến của lớp người đi trước trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.
Sắc cốt của đồng chí Hoàng Lệ Kha, nguyên Ủy viên Tỉnh ủy Gia Định, bị Mỹ - Diệm giết hại, năm 1960.
Bằng " Tổ quốc ghi công" truy tặng liệt sĩ Phan Đăng Lưu, Ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương, ngày 19/7/1961, là sự ghi nhận và tôn vinh những cống hiến to lớn của đồng chí cho sự nghiệp cách mạng. Không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh một người chiến sĩ cộng sản kiên trung, hiện vật còn thể hiện lòng biết ơn đối với các thế hệ đã hiến dâng cuộc đời mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc.
Bằng Tổ quốc ghi công. Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa truy tặng liệt sĩ Phan Đăng Lưu, Ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương, ngày 19/7/1961
Trong sưu tập còn có những lá thư của Anh hùng, liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi viết trong Nhà lao Chí Hòa gửi người vợ thân yêu là chị Phan Thị Quyên năm 1964. Những dòng thư giản dị nhưng chan chứa tình yêu, niềm tin và lý tưởng cách mạng đã trở thành những kỷ vật thiêng liêng, giúp người đọc hôm nay cảm nhận rõ hơn khí phách hiên ngang, tinh thần lạc quan và niềm tin son sắt của người chiến sĩ trước lúc hy sinh.
Thư của Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi viết trong Nhà lao Chí Hòa gửi về cho vợ - chị Phan Thị Quyên, năm 1964.
Chiếc Kèn armonica và Ba lô của liệt sĩ Hoàng Trung Hùng, bộ đội tình nguyện Việt Nam, hy sinh tại mặt trận phía Tây, tỉnh Xavanakhet, Vương quốc Lào (nay là Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào) ngày 21/6/1965, là những kỷ vật gắn với câu chuyện chiến đấu đầy quả cảm của người chiến sĩ quân tình nguyện Việt Nam.
Tháng 6/1965, trong trận chiến đấu ác liệt tại Bản Mét, huyện Át-xa-phăn-thoong, tỉnh Xavanakhet, đơn vị của đồng chí bị địch phản kích mạnh. Đồng chí bị thương ở chân trái và lạc đơn vị, nhưng vẫn kiên cường bám trụ suốt năm ngày đêm giữa rừng sâu. Khi đồng đội tìm thấy, đồng chí đang trong tình trạng mê man nhưng vẫn ôm chặt khẩu súng trong tư thế sẵn sàng chiến đấu. Do vết thương quá nặng và bị nhiễm trùng máu, đồng chí đã anh dũng hy sinh vào 5 giờ sáng ngày 21/6/1965.
Ngày nay, chiếc Kèn armonica và Ba lô không chỉ gợi nhớ cuộc đời chiến đấu của liệt sĩ Hoàng Trung Hùng mà còn khắc họa tinh thần quả cảm, ý chí vượt lên gian khổ và tinh thần quốc tế cao cả của các chiến sĩ quân tình nguyện Việt Nam.
Ba lô của liệt sĩ Hoàng Trung Hùng, số nhà 30 Tăng Bạt Hổ, Hà Nội; bộ đội tình nguyện Việt Nam, hy sinh tại mặt trận phía Tây, tỉnh Xavanakhet, Vương quốc Lào (nay là nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào), ngày 21/6/1965
Cùng với nhiều di vật khác trong sưu tập, những hiện vật này là những chứng nhân lặng lẽ của lịch sử, lưu giữ dấu ấn chân thực về sự cống hiến và hy sinh của các anh hùng, liệt sĩ. Mỗi kỷ vật góp thêm một câu chuyện về lý tưởng cách mạng, lòng yêu nước và khát vọng độc lập, tự do của dân tộc.
Dụng cụ chỉnh hình và phục hồi chức năng - Đồng hành cùng người lính trở về
Chiến tranh để lại những mất mát và thương tật nặng nề đối với hàng vạn người lính. Sau chiến tranh, cùng với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và những nỗ lực của ngành y tế, công tác chỉnh hình và phục hồi chức năng đã giúp nhiều thương binh từng bước phục hồi khả năng vận động, vượt qua mặc cảm, hòa nhập cộng đồng và ổn định cuộc sống. Những dụng cụ chỉnh hình hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia là minh chứng cho sự phát triển của lĩnh vực phục hồi chức năng ở Việt Nam, đồng thời ghi dấu hành trình bền bỉ vượt lên thương tật của nhiều thương binh sau chiến tranh.
Sưu tập gồm nhiều dụng cụ chỉnh hình và phục hồi chức năng như: chân tháo khớp hông, nẹp ụ ngồi hai tầng, chân dưới nhựa PTB dây đeo số 8, dép chỉnh hình và tạo hình... Đây là những sản phẩm do Trung tâm Kỹ thuật Chỉnh hình và Phục hồi chức năng Việt Đức (Sơn Tây) chế tạo năm 1997 nhằm hỗ trợ thương binh phục hồi chức năng vận động, nâng cao khả năng đi lại và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Bên cạnh các dụng cụ chỉnh hình, Xe lăn tay do Trường Dạy nghề Tàn tật Trung ương II (Đại lộ I, Phước Bình, Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh) sản xuất đã góp phần đáp ứng nhu cầu đi lại, học tập, lao động và sinh hoạt của thương binh và người khuyết tật trên cả nước. Hiện vật này thể hiện sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với công tác chăm sóc người có công và người khuyết tật.
Dù giản dị, mỗi dụng cụ chỉnh hình đều gắn với hành trình vượt lên thương tật của người thương binh sau chiến tranh, đồng thời thể hiện giá trị nhân văn của chính sách chăm lo người có công với cách mạng.
Giáo dục và thể thao – Hành trình hòa nhập cộng đồng
Không chỉ được chăm lo về sức khỏe và đời sống, thương binh, người khuyết tật và nạn nhân chiến tranh còn được tạo điều kiện học tập, học nghề và tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao và từng bước hòa nhập cộng đồng. Những hiện vật lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia phản ánh những nỗ lực ấy, đồng thời cho thấy nghị lực vươn lên của những con người đã vượt qua mất mát do chiến tranh để tiếp tục đóng góp cho xã hội.
Tiêu biểu là nhóm hiện vật Sách chữ nổi (bàn tính) do Trường Thương binh Hỏng mắt sản xuất phục vụ việc dạy và học của thương binh khiếm thị. Những hiện vật này gắn với hoạt động giáo dục, phục hồi chức năng và đào tạo nghề, cho thấy nỗ lực của các thương binh trong hành trình tiếp cận tri thức, học tập và lao động sau chiến tranh.
Bên cạnh đó, Huy chương ASEAN Para Games lần thứ II do Ban Tổ chức Đại hội Thể thao Người khuyết tật Đông Nam Á lần thứ II phát hành để trao cho các vận động viên đạt thành tích xuất sắc tại Đại hội tổ chức ở Hà Nội (21-27/12/2003) là minh chứng cho sự phát triển của phong trào thể thao người khuyết tật ở Việt Nam. Đối với nhiều thương binh và người khuyết tật, thể thao không chỉ giúp phục hồi sức khỏe, rèn luyện ý chí mà còn khẳng định năng lực và bản lĩnh trong cuộc sống.
Hoạt động "Đền ơn đáp nghĩa" - Tiếp nối truyền thống tri ân
Phát huy đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa", nhiều hoạt động tri ân đã được triển khai rộng khắp trên cả nước như xây dựng nhà tình nghĩa, phụng dưỡng Bà mẹ Việt Nam anh hùng, chăm sóc thương binh, thăm viếng nghĩa trang liệt sĩ và hỗ trợ gia đình người có công với cách mạng. Những hiện vật, hình ảnh và tư liệu lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia phản ánh sinh động sự chung tay của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội trong công tác chăm lo, tri ân những người đã cống hiến, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Tiêu biểu trong sưu tập là các hiện vật về phong trào “Đền ơn đáp nghĩa”, như: Quyết định phụng dưỡng Bà mẹ Việt Nam anh hùng của Công ty Bóng đèn Phích nước Rạng Đông năm 1997; công văn thăm hỏi, tặng quà tình nghĩa của Công ty gửi thương binh nặng Phạm Văn Rý; cùng nhiều tài liệu về hoạt động chăm sóc, hỗ trợ đối tượng chính sách tại địa phương. Những hiện vật này là minh chứng cho sự tiếp nối truyền thống tri ân, đồng thời thể hiện trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và cộng đồng đối với người có công với cách mạng.
Sưu tập tài liệu, hiện vật về thương binh, liệt sĩ hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia là nguồn sử liệu gốc quý giá, phản ánh sinh động sự hy sinh, cống hiến và nghị lực của các anh hùng, liệt sĩ, thương binh, bệnh binh và người có công với cách mạng. Từ những kỷ vật của các anh hùng, liệt sĩ đến các hiện vật về chỉnh hình, phục hồi chức năng, giáo dục, thể thao và phong trào "Đền ơn đáp nghĩa", sưu tập đã tái hiện một hành trình xuyên suốt: từ những năm tháng chiến đấu, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc đến nỗ lực vượt lên thương tật, hòa nhập cộng đồng và sự tri ân của toàn xã hội đối với những người có công. Đặc biệt, trong bối cảnh cả nước đang triển khai các hoạt động hưởng ứng chiến dịch “500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin”, những tài liệu, hiện vật đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia càng có ý nghĩa thiết thực. Bên cạnh giá trị lịch sử và giáo dục, nhiều tư liệu còn là nguồn thông tin quan trọng hỗ trợ công tác xác minh, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, góp phần xoa dịu nỗi đau chiến tranh, đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với quê hương, gia đình và đồng đội.
Thông qua việc sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu và phát huy giá trị của sưu tập, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia góp phần gìn giữ nguồn sử liệu gốc quý giá, lan tỏa truyền thống yêu nước và bồi đắp lòng biết ơn, giáo dục đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa". Mỗi tài liệu, hiện vật không chỉ giúp công chúng hiểu rõ hơn về những hy sinh, cống hiến của các thế hệ đi trước mà còn góp phần khơi dậy ý thức trách nhiệm của mỗi người trong việc trân trọng những giá trị của hòa bình, gìn giữ và phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc.
ThS. Lê Thị Hồng Thu