Thứ Tư, 26/06/2019
  • Tiếng Việt
  • English
  • French

Bảo tàng lịch sử Quốc gia

Vietnam National Museum of History

16/07/2018 00:00 174
Điểm: 0/5 (0 đánh giá)
Ngày 09/7/2018, sau một thời gian dài chuẩn bị các thủ tục hành chính và giải pháp chuyên môn, con tàu đắm cổ Dung Quất bắt đầu được khai quật dưới sự chủ trì của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam, với sự tham gia hợp tác của một số chuyên gia khảo cổ học dưới nước đến từ Viện Nghiên cứu Quốc gia về Di sản Văn hóa Biển (Hàn Quốc) (National Research Institute of Maritime Cultural Heritage - NRIMCH). Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (trước đây là Bảo tàng Lịch sử Việt Nam) là cơ quan duy nhất ở Việt Nam thực hiện khai quật các con tàu đắm cổ trên vùng biển Việt Nam từ trước tới nay, trong khi đó Viên NRIMCH là một trong những cơ quan nghiên cứu và khai quật khảo cổ học hàng đầu ở khu vực Đông Á. Nhân dịp này, chúng tôi xin giới thiệu khái quát về sự hình thành và phát triển của ngành khảo cổ học dưới nước ở Hàn Quốc, thông qua việc lược dịch cuốn sách "Underwater Archaeology in Korea" do Viện NRIMCH xuất bản năm 2016.

Ngày 09/7/2018, sau một thời gian dài chuẩn bị các thủ tục hành chính và giải pháp chuyên môn, con tàu đắm cổ Dung Quất bắt đầu được khai quật dưới sự chủ trì của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam, với sự tham gia hợp tác của một số chuyên gia khảo cổ học dưới nước đến từ Viện Nghiên cứu Quốc gia về Di sản Văn hóa Biển (Hàn Quốc) (National Research Institute of Maritime Cultural Heritage - NRIMCH). Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (trước đây là Bảo tàng Lịch sử Việt Nam) là cơ quan duy nhất ở Việt Nam thực hiện khai quật các con tàu đắm cổ trên vùng biển Việt Nam từ trước tới nay, trong khi đó Viên NRIMCH là một trong những cơ quan nghiên cứu và khai quật khảo cổ học hàng đầu ở khu vực Đông Á. Nhân dịp này, chúng tôi xin giới thiệu khái quát về sự hình thành và phát triển của ngành khảo cổ học dưới nước ở Hàn Quốc, thông qua việc lược dịch cuốn sách "Underwater Archaeology in Korea" do Viện NRIMCH xuất bản năm 2016.

Phần 1. Những kho báu tàu đắm và sự khởi đầu của khảo cổ học dưới nước

Trong thế giới điện ảnh, các nhà làm phim đã sản xuất ra vô số các bộ phim hành động và phiêu lưu kỳ thú, trong đó nhân vật chính của phim là người đã phát hiện ra dấu vết của một nền văn minh cổ hoặc tìm thấy những kho báu huyền bí. Trong các bộ phim đó, các nhà khảo cổ thường xuất hiện với cùng một khuôn mẫu: đầu đội mũ phớt, tay cầm chổi lông cặm cụi làm sạch những bụi bẩn trên cổ vật để tìm những manh mối bí ẩn về các tộc người cổ xưa.

Trên thực tế, bên cạnh việc thúc đẩy giới hạn của sự phiêu lưu và khám phá, khảo cổ học là một ngành khoa học mà đối tượng nghiên cứu của nó chính là những tàn tích vật chất do người xưa để lại, và mục đích nghiên cứu của nó là nhằm tái hiện lại các nền văn hóa trong quá khứ, tìm hiểu sự biển đổi văn hóa trong các xã hội cổ và lý giải nguyên nhân của sự biển đổi đó. Khảo cổ học dưới nước là một phân ngành của khảo cổ học, và đối tượng nghiên cứu của nó là những tài liệu khảo cổ nằm dưới đáy biển, sông, hồ...

Về cơ bản, khảo cổ học dưới nước vẫn tuân thủ phương pháp nghiên cứu của khảo cổ học trên mặt đất. Tuy nhiên, những di tích và di vật tại các địa điểm khảo cổ học dưới nước khác biệt rõ rệt so với những di tích, di vật tại các địa điểm khảo cổ trong lòng đất, bởi chúng nằm trong một môi trường đặc biệt, đó là môi trường Nước. Trong khi các hiện vật chôn trong lòng đất liên tục bị tác động bởi các tác nhân lý hóa thì tàu đắm và các hiện vật đi kèm được bao phủ bởi lớp bùn hoặc phù sa dưới lòng sông, biển, nhờ đó mà được bảo quản tốt hơn, trong khoảng thời gian lâu dài hơn rất nhiều so với hiện vật trong lòng đất.

Điều đặc biệt là, những con tàu và cổ vật chìm dưới biển tại một thời điểm và vị trí cụ thể chính là những chiếc hộp thời gian (time capsules), chứa trong đó những thông tin giá trị về các xã hội quá khứ. Do đó, những di tích, di vật thu được từ đáy biển là một nguồn thông tin vô giá mà những hiện vật trong lòng đất không thể so sánh được.

Đồ gốm men ngọc phát hiện trên tàu đắm Mado 2 (Nguồn: NRIMCH 2016

Do nằm trong môi trường đặc biệt, nên những con tàu đắm cung cấp một khối tài liệu hữu cơ rất phong phú. Ví dụ như tàu đắm Mado 3 có những chiếc lược gỗ còn được bảo quản rất tốt, và hoàn toàn có thể sử dụng được cho tới tận ngày nay. Những tiêu bản xương cá tìm được trên con tàu này nhìn như thể chúng mới chỉ mới bị ngâm trong nước cách đây vài tháng. Ngoài ra, những quả hồng khô tìm thấy trên tàu Daebudo 2 cũng cho các nhà khảo cổ dưới nước thấy được sự thú vị của khái niệm "time slip" (thời gian trượt). Chúng được bảo quản tốt đến nỗi các nhà khảo cổ vẫn có thể cảm nhận được mùi vị kì diệu của những quả hồng được sấy khô từ thời đại Goryeo (thế kỷ 10 - 14). Chính khả năng tìm được những chất liệu hữu cơ như vậy là một trong những đặc điểm thú vị nhất của khảo cổ học dưới nước.

Khảo cổ học dưới nước là một ngành khoa học non trẻ, ra đời gắn liền với sự phát triển của các trang thiết bị khảo sát đáy biển từ cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên, những cuộc khai quật khảo cổ học dưới nước có hệ thống cũng chỉ mới được bắt đầu thực hiên từ giữa thế kỷ 20. Ở Hàn Quốc, khảo cổ học dưới nước chỉ mới manh nha từ những năm 1970. Do đó, đây là một ngành còn rất nhiều tiềm năng để phát triển.

Ảnh 2: 2.1. Lược gỗ phát hiện trên tàu đắm Mado 3

2.2. Xương cá phát hiện trên tàu đắm Mado 3

2.3. Mũ tre phát hiện trên tàu đắm Dalido

2.4. Những quả hồng khô phát hiện trên tàu đắm Daebudo 2

(Nguồn: NRIMCH 2016)

Một số loại hình di tích khảo cổ học dưới nước

Tàu đắm chính là loại di tích tiêu biểu của khảo cổ học dưới nước. Qua việc nghiên cứu các con tàu đắm, chúng ta có thể biết được kỹ thuật đóng tàu và kỹ năng hàng hải của các cộng đồng cư dân cổ. Bên cạnh đó, hàng hóa được vận chuyển trên các con tàu đắm cũng là nguồn tài liệu vô giá để chúng ta có thể nghiên cứu các đặc điểm của xã hội quá khứ.

Ngoài tàu đắm, các di tích khác như bến cảng, xưởng đóng tàu, công trình phòng ngự bờ biển và nhà nổi cũng được xếp vào loại hình di tích khảo cổ học dưới nước. Ví dụ như công trình phòng thủ ở Cheonghaejin được xây dựng vào thời Silla (năm 828) được coi là một di tích khảo cổ học dưới nước. Thực chất công trình này bao gồm cả phần trên mặt đất, tuy nhiên sau khi bị phá hủy, thì chỉ còn phần dưới nước là tồn tại đến ngày nay.

Bãi cọc phòng ngự tại địa điểm Cheonghaejin, đảo Jangdo

Ngoài ra, có thể kể đến các di tích lịch sử bị nhấn chìm bởi việc xây dựng các đập nước hoặc do nguyên nhân thiên tai như động đất, sóng thần hoặc nước biển dâng (đối với các di tích tiền sử). Cảng Royal ở đông nam Jamaica là một trong những di chỉ khảo cổ nổi tiếng nhất thế giới thuộc dạng này. Vào ngày 7/6/1692, thành phố cảng với khoảng 7000 tòa nhà đã bị phá hủy bởi 3 trận động đất liên tiếp kèm theo cả sóng thần. Năm 1895, những thợ lặn của Hải quân Hoàng gia Anh đã phát hiện phần còn lại của thành phố này dưới đáy biển. Sau đó, vào thế kỷ 20, dựa trên kỹ thuật khảo sát đáy biển bằng sóng siêu âm (ultrasonic), các nhà khảo cổ đã lập một bản đồ của di tích này.

Hoạt động săn lùng kho báu và khai quật khảo cổ học

Trong suy nghĩ của nhiều người, việc tìm kiếm kho báu dưới đáy biển chỉ như một câu chuyện cổ tích. Tuy nhiên, đối với một số người, thì đó lại là một giấc mơ hay một vụ đầu tư mà họ dành cả đời để theo đuổi. Câu chuyện của Mel Fisher - một tay săn lùng cổ vật người Mỹ - là một ví dụ thú vị. Mel Fisher đã dành ra 16 năm ở vùng vịnh Mexico để tìm kiếm một con tàu Tây Ban Nha bị đắm năm 1622. Vào năm 1985, cuối cùng ông đã tìm được con tàu mang tên Nuestra Serona de Atocha. Ông đã đầu tư 15 triệu USD trong việc tìm kiếm và trục vớt con tàu này, và giá trị từ thu được từ con tàu là không dưới 400 triệu USD.

Như vậy, khai quật khảo cổ học dưới nước khởi phát khi người ta bắt đầu thử tìm kiếm vận may với việc đi tìm kho báu dưới đáy biển. Trước những năm 1950, những tay săn lùng cổ vật, vốn không được đào tạo về khảo cổ học, đã thực hiện những chuyến lặn sâu xuống đáy biển để tìm vàng, bạc và các cổ vật quý giá.

Tại Hàn Quốc cũng có hoạt động săn tìm kho báu như thế. Những con tàu đắm trong chiến tranh Trung - Nhật, chiến tranh Nga - Nhật và trong Thế chiến II tại vùng biển Incheon và Gunsan chính là đối tượng tìm kiếm của những tay săn tìm kho báu dưới đáy biển. Những cuộc tìm kiếm thường được thực hiện dựa trên những lời đồn đại rằng các con tàu này có thể chở vàng bạc và tài lực phục vụ chiến tranh. Tuy nhiên, kết quả của các cuộc tìm kiếm này lại cho thấy không hề có những đồ quý giá như thế. Thay vào đó, nó dẫn đến những trường hợp phạm tội như những vụ gian lận và bê bối thao túng cổ phiếu.

Ngoài ra, kể cả khi thành công trong việc tìm kiếm kho báu dưới đáy đại dương, cũng không hề có giải thưởng nào chờ đợi những thợ săn kho báu này. Rất nhiều hiện vật trục vớt dưới biển, ví dụ như những đồ gốm Goryeo, đều là di sản văn hóa không cần bàn cãi. Ở Hàn Quốc, đối với những cổ vật liên quan đến các sự kiện lịch sử quan trọng thời cận hiện đại, chính phủ đã chuyển quyền sở hữu cho bảo tàng quốc gia. Ví dụ như những hiện vật trên con tàu Goseungho bị đắm ở ngoài khơi đảo Udo (Incheon) trong chiến tranh Trung - Nhật đã được chuyển giao cho chính phủ.

Goseungho là tàu buôn của Anh, được triều đình Trung Hoa mượn để chuyên chở binh lính trong cuộc chiến Trung - Nhật. Con tàu này bị đánh đắm bởi hải quân Nhật Bản năm 1894. Con tàu này được cho là đã chở khoảng 5 tấn bạc thỏi và rất nhiều đồng bạc Mexico, đã được những kẻ săn tìm kho báu khai quật 4 lần vào năm 1925, 1935, 1979 và 2001. Trên thực tế, đây là con tàu đắm đầu tiên được trục vớt ở Hàn Quốc, nhưng ko như lời đồn đoán, chỉ có một vài thỏi bạc được tìm thấy.

Những thỏi bạc phát hiện trên tàu Goseungho.

Do đó, có thể nói bất cứ cuộc tìm kiếm tàu đắm nào đều là một sự thách thức liều lĩnh với khả năng thất bại rất cao của những thợ săn kho báu. Bên cạnh đó, những người săn cổ vật nói chung đều bị ám ảnh bởi việc đi tìm những đồ quý giá, do đó họ hầu như không quan tâm đến các di tích, di vật khảo cổ học, những thứ được cho là không có giá trị và thường bị họ phá hủy trong quá trình tìm kiếm những đồ quý hiếm. Và đương nhiên, những tư liệu về địa điểm khai quật như hình ảnh hoặc các bản mô tả không bao giờ có, bởi vì mục đích duy nhất của họ chỉ là sở hữu những của cải quý giá. Do vậy, thường là không thể xác định bối cảnh của những hiện vật trục vớt từ dưới biển, kể cả con tàu chứa hiện vật đó, ví dụ như vị trí hay môi trường vùng nước mà con tàu được tìm thấy. Hệ quả là những hiện vật được trục vớt từ hoạt động săn tìm cổ vật thường không có giá trị nghiên cứu khoa học.

Thậm chí kể cả khi họ thực hiện một cuộc khai quật có hệ thống thì việc này vẫn được xem như một hành động phá hoại, bởi săn tìm cổ vật rõ ràng là một hành động hủy hoại di sản. Và hơn hết, việc săn tìm cổ vật chính là hoạt động trộm cắp bất hợp pháp, vốn được coi là một loại tội phạm nghiêm trọng. Do hoạt động dò tìm trái phép này mà những địa điểm khảo cổ học dưới nước đã bị phá hủy nghiêm trọng. Những kẻ đào trộm chỉ quan tâm đến giá trị của di sản trên phương diện kinh tế, và do đó những cổ vật hoặc phần thân tàu mà họ cho rằng không có giá trị mua bán sẽ ko được quan tâm, thậm chí họ không ngần ngại phá hủy những di tích, di vật này trong quá trình tìm kiếm kho báu.

Nhưng thật trớ trêu là, có những địa điểm khảo cổ học dưới nước lại chỉ được biết đến thông qua việc bắt giữ những kẻ đào trộm. Địa điểm khảo cổ Myeongnyang là một ví dụ điển hình cho việc này. Từ thông tin của những kẻ đào trộm, các nhà khảo cổ đã tìm thấy những đồ sứ men ngọc thời Goryeo (thế kỷ 10 - 14) và những khẩu thần công thời Joseon (thế kỷ 14 - 19) tại vùng eo biển thuộc tỉnh Jeollanam-do này.

Tuy nhiên, các cuộc khai quật khảo cổ học dưới nước tại những địa điểm đã bị đào trộm thường có những hạn chế trong việc thu thập thông tin khoa học. Để ngăn chặn sự xâm hại đối với các địa điểm khảo cổ dưới nước cũng như có thể thu được nhiều hơn những kết quả có giá trị học thuật, điều cốt yếu là những cuộc khai quật khảo cổ học dưới nước cần phải được thực hiện bởi những chuyên gia được đào tạo bài bản về khảo cổ học và thuần thục các phương pháp khảo sát dưới nước.

Trương Đắc Chiến (lược dịch)

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Chia sẻ: