Thứ Tư, 15/07/2020
  • Tiếng Việt
  • English
  • French

Bảo tàng lịch sử Quốc gia

Vietnam National Museum of History

13/02/2020 09:53 313
Điểm: 0/5 (0 đánh giá)
Lá đề là loại hình trang trí phổ biến trên mái các di tích kiến trúc có niên đại từ thế kỷ 11 đến đầu thế kỷ 15 ở miền Bắc Việt Nam. Thống kê sơ bộ cho thấy có gần 40 di tích phát hiện thấy hình lá đề trang trí trên mái các di tích kiến trúc như cung điện, chùa, tháp, đền, đàn tế, lăng mộ... Hoa văn trang trí trên lá đề là các loại hoa văn hình rồng, chim phượng, ngọc báu, hoa lá, cá hóa rồng, hình con hươu, ngọn lửa... với nhiều biến thể khác nhau. Trong đó, hoa văn hình con hươu trang trí trên lá đề là hoa văn không phổ biến. Loại hoa văn này chỉ thấy trang trí trên lá đề cân xứng lợp trên mái ngói di tích Lỗ Giang (Thái Bình) và Ly Cung (Thanh Hóa).

 

Ngói lợp mái kiến trúc cung điện thời Trần khai quật tại hành cung Lỗ Giang, tỉnh Thái Bình (Nguồn Internet)
Hình hươu trên lá đề ở di tích hành cung Lỗ Giang (Thái Bình) thể hiện hình một con hươu đang chạy, đầu ngoảnh lại phía sau. Hươu có dáng thon, sừng thể hiện là những dải dây hoa lá uốn cong.

Hình hươu trên lá đề ở di tích Ly Cung (Thanh Hóa) cũng thể hiện hình một con hươu đang chạy trên nền hào quang là những tia lửa nhỏ. Hươu có dáng thon thả, đầu ngẩng cao, sừng thể hiện là cành cây ba lá, lưng uốn cong, hai chân thể hiện bước nhảy nhẹ nhàng.

Qua tư liệu trên bước đầu có nhận xét như sau:

1.Hươu là đề tài trang trí phổ biến trong nghệ thuật Trung Quốc và là biểu tượng của “thọ” và “lộc”. Trong nghệ thuật Ấn Độ, hươu là biểu tượng của tôn giáo dùng để nâng cao giác ngộ. Trong Phật giáo hươu có vị trí quan trọng. Tương truyền hươu là hóa thân lần thứ 11 của thần Gautama và bài thuyết pháp đầu tiên của ngài là khu đất giành riêng cho hươu thuộc vùng Bénarès (K.Ball 1974: 195). Hươu cũng hóa thân phật Bồ Tát giải cứu con người khỏi nỗi tuyệt vọng (Jean Chealier, Alain Gheebrant 1997: 463). Như vậy, hình ảnh con hươu gắn liền với phật giáo và mang ý nghĩa mong muốn mang lại điều tốt lành và giải cứu con người.

2.Lá đề đất nung trang trí hình hươu là những di vật quý lần đầu tiên phát hiện thấy trong các là di tích hành cung Lỗ Giang, thời Trần và di tích Ly Cung, thời Hồ.

Hành cung Lỗ Giang (còn gọi là cung Kiến Xương) là một hành cung lớn được xây dựng dưới thời vua Trần Anh Tông trên đất Long Hưng, nay di tích này thuộc địa phận xã Hồng Minh, huyện Hưng Hà (Thái Bình). Theo sử liệu di tích này liên quan đến bà Khâm từ bảo thánh hoàng thái hậu - mẹ vua Trần Anh Tông mất và đây cũng là nơi gắn liền với sự kiện vị vua trẻ tuổi Trần Hiến Tông mất vào ngày 11/6/1341 Tân Tị năm thứ 13 (Đại việt sử ký toàn thư 1971, trang 534, 624).

 

Ngói lợp mái kiến trúc cung điện thời Trần khai quật tại hành cung Lỗ Giang, tỉnh Thái Bình

(Nguồn Internet)

Về di tích Ly Cung, theo các nguồn thư tịch cổ Ly Cung (trước có tên là cung Bảo Thanh) được vua Hồ Quý Ly xây dựng rồi bắt ép vua Trần Thuận Tông ra ở đây. Sử cũng đề cập đến sự kiện hoàng thái tử Án (con vua Trần Thuận Tông cũng lên ngôi ở cung Bảo Thanh (Đại việt sử ký toàn thư 1971, tập II, trang 222-223). Ly Cung được dựng ở phía Tây Nam núi Đại Lại xã Kim Âu, huyện Vĩnh Lộc, nay là huyện Vĩnh Thạch, tỉnh Thanh Hóa. 

Như vậy, di tích Ly Cung và Lỗ Giang hai cung lớn thời Trần (cung Kiến Xương), thời Hồ (cung Bảo Thanh) và đều liên quan đến các sự kiện của mất hoặc bắt ép nơi ở của vua Trần. Lá đề liên quan đến Phật giáo. Sự phổ biến của lá đề trên mái kiến trúc thời Lý, Trần và Hồ phản ánh giai đoạn lịch sử với Phật giáo là tôn giáo chính. Hình hươu cũng liên quan đến Phật giáo và là hóa thân của đức Phật. Lá đề trang trí hươu chỉ thấy trang trí trên mái kiến trúc hai cung này. Kết hợp các yếu tố trên có thể thấy lá đề trang trí hình hươu trên mái kiến trúc ở di tích Lỗ Giang và Ly Cung bày tỏ ước nguyện giải phóng khỏi nỗi tuyệt vọng và gửi gắm niềm tin vào tín ngưỡng Phật giáo trong thời đại Phật giáo đang thịnh trị. Thông qua hoa văn trang trí trên kiến trúc đã phản ánh hiện thực lịch sử Phật giáo giai đoạn này.

TS. Ngô Thị Lan

 

Tài liệu dẫn

1.Katherine Ball 1974. Những motif trang trí trong nền nghệ thuật Đông Dương. Tư liệu Viện Khảo cổ học.

2.Jean Chevalier, Alain Gheerbant 1997. Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới. H Chí Minh, Nxb.Đà Nẵng.

3.Đại Việt sử ký toàn thư 1971, tập II, Nxb.Khoa học xã hội, Hà Nội.

Bảo tàng Lịch sử quốc gia

Chia sẻ:

Bài nổi bật

Loại hình chân chạc trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên

Loại hình chân chạc trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên

  • 11/06/2019 08:28
  • 588

Là loại hình di vật độc đáo xuất hiện từ văn hóa Phùng Nguyên và tồn tại qua các giai đoạn văn hóa tiếp sau (Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn). Đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về tên gọi cũng như chức năng của loại hình hiện vật này. Chúng được gọi bằng nhiều tên khác nhau như hòn kê, ông đầu rau, vật hình cốc, vật hình phễu, vật hình sừng bò, vật giữ lửa, chân giò, chân chạc, vật có liên quan đến tôn giáo tín ngưỡng nguyên thủy... Đến nay tên gọi chạc gốm được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng hơn cả. Chạc gốm được tạo bằng tay, chất liệu gốm thô pha nhiều cát sạn sỏi nhỏ, đa số có văn thừng, một số ít trang trí văn khắc vạch. Chạc gốm chia thành hai phần: Phần cốc loe ở trên và phần chân ở dưới. Kích thước to nhỏ khác nhau.

Bài viết khác

Gốm men ngọc Việt Nam

Gốm men ngọc Việt Nam

  • 20/01/2020 10:05
  • 733

Gốm men ngọc - người phương Tây thường gọi là céladon - xuất hiện muộn mằn hơn so với sự ra đời của chính loại men này. Đâu đó, vào thế kỷ 18 qua một nhân vật nổi tiếng trên kịch trường Paris tên là Céladon luôn mặc bộ trang phục có màu xanh thanh thiên, cùng lúc đó gốm men Trung Quốc tràn ngập thị trường Âu Châu - cũng có màu xanh da trời tương tự, nên đương thời gọi luôn loại gốm ấy là céladon. Loại gốm này còn những tên gọi khác, ví dụ: Đông Thanh (như có quan hệ tới vùng ven biển phía Đông xứ Thanh - nơi xuất lộ nhiều tàn tích của loại gốm có liên quan tới những tiểu cảng thời Đại Việt, hẳn chỉ được coi như là những gợi ý đầy chất lãng mạn của lịch sử, mà cũng chẳng mấy tác hại tới sự hưng suy của chính dòng gốm men này, khi tự nó đã biểu lộ trong dòng chảy văn hóa nhân loại nói chung và Việt Nam nói riêng).