Chủ Nhật, 26/01/2020
  • Tiếng Việt
  • English
  • French

Bảo tàng lịch sử Quốc gia

Vietnam National Museum of History

13/01/2020 10:23 59
Điểm: 0/5 (0 đánh giá)
Hình lá đề là loại hình trang trí phổ biến trong nghệ thuật Việt Nam. Lá đề trang trí hình cây tháp là loại motif trang trí khá phổ biến trong kiến trúc thời Lý - Trần - Hồ (thế kỷ 11 - đầu thế kỷ 15). Trên các hiện vật khảo cổ học chúng ta thường gặp hình cây tháp thu nhỏ trang trí trên những viên gạch, trên lá đề lợp ngói hoặc hình cây tháp thu nhỏ thành các mô hình tháp thu nhỏ trong các di tích thời Lý, Trần ở Bắc Việt Nam như Thăng Long (Hà Nội), tháp Long Đọi (Hà Nam), chùa Bến Lăn, Hắc Y (Yên Bái), Thiên Trường (Nam Định)… Tuy nhiên, hình tháp trên lá đề trang trí trên bộ mái kiến trúc chỉ thấy ở một số di tích như Thăng Long (Hà Nội), đền Huyện (Nghệ An), Ly Cung (Thanh Hóa), Nậm Dầu (Hà Giang), tháp Bình Sơn (Vĩnh Yên), Bảo Tháp (Quảng Ninh). Bài viết này đề cập đến những lá đề trang trí hoa văn hình tháp ở các địa điểm nói trên.

 

Tháp Bình Sơn (Vĩnh Yên – Vĩnh Phúc - Nguồn Internet)

Lá đề trang trí hình cây tháp phổ biến trên lá đề cân xứng trang trí trên mái kiến trúc. Hình tháp trang trí trên lá đề thể hiện khá phong phú với hình một cây tháp, hình ba cây tháp và hình tháp kết hợp với các hình khác như hình rồng và các móc lá.

- Lá đề trang trí hình một cây tháp: hình cây tháp cao chín tầng ở chính giữa lá đề. Tầng dưới cùng là một đài sen lớn với những cánh sen tỏa ra xung quanh. Đường diềm trang trí hình ngọn lửa nhỏ. Phân cách giữa hoa văn trung tâm và hoa văn đường diềm là băng chấm tròn nổi cao. Cuống lá đề to bè và phình rộng trang trí băng chấm tròn nổi. Hoa văn trang trí như thế này chỉ thấy ở di tích Ly Cung (Thanh Hóa).

 

      Trang trí bờ nóc mái, hình tháp trong khuôn lá đề đất nung - Thế kỷ 14 - 15

Tìm thấy tại di tích Ly Cung, Hà Trung, Thanh Hóa Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa  (BTLSQG)

- Lá đề trang trí hình ba cây tháp: hình ba cây tháp ở chính giữa lá đề. Cây tháp ở giữa cao bảy tầng. Cây tháp hai bên cao năm tầng. Bao quanh hình cây tháp là hai đường gờ nổi cao uốn cong ở phần cuống lá đề đỡ ba cây tháp. Đường diềm trang trí hình ngọn lửa tỏa sáng. Lá đề trang trí hình ba cây tháp ở đền Huyện (Nghệ An), lá đề gắn trên ngói ống lợp tháp Bình Sơn (Vĩnh Yên), Bảo Tháp (Quảng Ninh).

- Lá đề trang trí hình cây tháp kết hợp hình rồng: ở chính giữa lá đề là hình cây tháp cao năm tầng, đôi rồng chầu hai bên. Đầu rồng chụm lại đỡ lấy cây tháp cao tạo lên vẻ đẹp lung linh, huyền ảo của cây tháp. Lá đề loại này hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

- Lá đề trang trí hình tháp kết hợp với các móc lá: hình cây tháp ở chính giữa, các móc lá như chiếc giá đỡ ôm lấy cây tháp cao năm tầng vững chắc. Lá đề trang trí trên ngói mũi tròn ở di tích Nậm Dầu (Hà Giang).

T những tư liệu về lá đề trang trí hình cây tháp nêu trên, chúng tôi có một số nhận xét sau:

- Hình lá đề là loại hình trang trí phổ biến trên các bệ thờ tượng Phật, trên trán bia, trên kiến trúc phổ biến từ thế kỷ 11 đến đầu thế kỷ 15 ở miền Bắc Việt Nam. Trong kiến trúc, chúng được trang trí trên gạch, mái ngói, chân tảng, tháp, cánh cửa, cột đá và có khi được chôn trong mộ với các chất liệu khác nhau: gỗ, đá và đất nung. Lá đề trang trí hình cây tháp chỉ thấy trang trí trên ngói mà chưa thấy trang trí trên các vị trí khác.

- Lá đề trang trí hình cây tháp chỉ thấy trang trí trên lá đề cân xứng, chất liệu đất nung, màu đỏ và được tạo bằng kỹ thuật in khuôn.

- Lá đề trang trí hình cây tháp mô phỏng hình lá cây bồ đề có bố cục hoa văn trung tâm là hình cây tháp trang trí trên lá đề thể hiện khá phong phú: hình một cây tháp, hình ba cây tháp, hình cây tháp kết hợp hình rồng hoặc hình các móc lá. Bao quanh hình cây tháp là đường diềm với hình ngọn lửa tỏa sáng về một phía. Giữa hoa văn trung tâm và đường diềm là từ một đến ba đường chỉ nổi hoặc đường chỉ nổi kết hợp chấm tròn nổi.

- Lá đề mang biểu tượng của Phật giáo. Thời Lý, lá đề phổ biến trang trí hình rồng, chim phượng, ngọc báu, hoa lá. Sang thời Trần - Hồ, lá đề tiếp tục trang trí hình rồng, chim phượng, ngọc báu và xuất hiện thêm một số loại hình trang trí mới như hình tháp. Sự xuất hiện khá phổ biến của hình tháp trên lá đề thời Trần cho thấy thay đổi trong nội dung thể hiện Phật giáo thời Trần. Sự phổ biến của lá đề và sự xuất hiện của lá đề trang trí hình cây tháp trang trí trên mái kiến trúc thời Trần-Hồ phản ảnh một không gian thấm đẫm chất Phật giáo trong một thời đại lấy Phật giáo làm trọng.

- Sự xuất hiện của loại hình trang trí hình lá đề, trong đó có lá đề trang trí hình cây tháp là một sáng tạo mới, đóng góp mới góp phần tạo nên một truyền thống trang trí kiến trúc mới trong các di tích kiến trúc ở Bắc Việt Nam và trở thành đặc trưng của nghệ thuật thời Lý - Trần - Hồ (thế kỷ 11 đầu thế kỷ 15) cùng với các trang trí khác như tượng uyên ương. Sự cuất hiện của hình lá đề đã góp thêm một loại hình trang trí vào truyền thống trang trí kiến trúc Việt Nam trong lịch sử.

TS. Ngô Thị Lan

 

Tài liệu tham khảo

1.Trình Năng Chung 2005, Phát hiện dấu tích kiến trúc thời Trần ở Hà Giang, Khảo cổ học, số 4 năm 2006: 88.

2.Parmentier, H. và Mercier, R 1952. Elements anciene d'architecture au Nord Viet Nam, BEFEO, 45 (2): 285-348.

3.Tống Trung Tín 1997, Nghệ thuật điêu khắc Việt Nam thời Lý và thời Trần (thế kỷ XI-XIV), Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội.

 

 

Bảo tàng Lịch sử quốc gia

Chia sẻ:

Bài nổi bật

Loại hình chân chạc trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên

Loại hình chân chạc trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên

  • 11/06/2019 08:28
  • 309

Là loại hình di vật độc đáo xuất hiện từ văn hóa Phùng Nguyên và tồn tại qua các giai đoạn văn hóa tiếp sau (Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn). Đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về tên gọi cũng như chức năng của loại hình hiện vật này. Chúng được gọi bằng nhiều tên khác nhau như hòn kê, ông đầu rau, vật hình cốc, vật hình phễu, vật hình sừng bò, vật giữ lửa, chân giò, chân chạc, vật có liên quan đến tôn giáo tín ngưỡng nguyên thủy... Đến nay tên gọi chạc gốm được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng hơn cả. Chạc gốm được tạo bằng tay, chất liệu gốm thô pha nhiều cát sạn sỏi nhỏ, đa số có văn thừng, một số ít trang trí văn khắc vạch. Chạc gốm chia thành hai phần: Phần cốc loe ở trên và phần chân ở dưới. Kích thước to nhỏ khác nhau.

Bài viết khác

Phác thảo bức tranh kinh tế xã hội Mường cổ

Phác thảo bức tranh kinh tế xã hội Mường cổ

  • 27/12/2019 10:13
  • 138

Nếu chỉ dựa vào tài liệu thành văn thì thật khó có thể khôi phục được bức tranh kinh tế - xã hội của người Mường cổ nói chung, và tỉnh Hòa Bình nói riêng, bởi trong tay có không quá mươi trang gia phả của các dòng họ quan lang và đôi ba trang chúc thư bằng đồng, niên đại sớm nhất cũng chỉ từ thời Lê.